יידיש און נאָרוועגיש זענען ביידע מיטגלידער פון דער גערמאַנישער שפּראַך-משפּחה, אָבער זייערע היסטאָרישע און קולטורעלע וועגן האָבן זיך געזונדערט און שטאַרק צעשיידט. בשעת נאָרוועגיש האָט זיך אַנטוויקלט אין די קאַלטע לענדער פון סקאַנדינאַוויע ווי אַן אָפּשטאַמיקע פון אַלט-נאָרדיש, האָט יידיש זיך געפֿונען אין די ברייטע עקן פון צענטראַל- און מזרח-אייראָפּע, וואו זי האָט איינגעזאַפּט לשון-קודש, סלאַווישע שפּראַכן און ראָמאַנישע עלעמענטן. ווען מען קומט איבערזעצן פון יידיש אויף נאָרוועגיש, סיי פאַר ליטעראַרישע צוועקן און סיי פאַר אַקאַדעמישע פאָרשונגען, שטויסט מען זיך אָן אין ספּעציפֿישע שוועריקייטן וואָס פאָדערן אַ טיפֿע קענטשאַפט פון ביידע קולטורן. דער אַרטיקל וועט אַנאַליזירן די וויכטיקסטע אַספּעקטן פון דעם איבערזעצונג-פּראָצעס און געבן פּראַקטישע עצות פאַר פּראָפֿעסיאָנאַלן וואָס ווילן דערגרייכן אַ הויך-קוואַליטאַטיווע איבערזעצונג.
די גענעאַלאָגישע ענלעכקייט און די סינטאַקטישע סטרוקטור
אַ דאַנק זייערע גערמאַנישע שורשים, טיילן יידיש און נאָרוועגיש עטלעכע גרונט-סטרוקטורן וואָס קענען פאַרלייכטערן די אַרבעט פונעם איבערזעצער. ביידע שפּראַכן נוצן דעם באַקאַנטן גערמאַנישן כלל פון "V2" (Verb-Second), וואָס באַשטימט אַז דאָס קאָניוגירטע ווערב מוז קומען אויפן צווייטן אָרט אין אַ פּשוטן דעקלאַראַטיוון זאַץ. דאָס גיט די זאַצן אַן ענלעכן ריטם און לאָזט אָפט איבערזעצן די וואָרט-אָרדענונג גאַנץ נאַטירלעך.
לאַמיר זען אַ פּשוטן ביישפּיל:
- יידיש: "היינט לערנען מיר יידיש."
- נאָרוועגיש (Bokmål): "I dag lærer vi jiddisk."
טראָץ דעם, מוז מען זיין אָפּגעהיט מיט די אונטערשיידן אין די אונטערגעאָרדנטע זאַצן (subordinate clauses). אין נאָרוועגיש ענדערט זיך די וואָרט-אָרדענונג אין אַזעלכע זאַצן, ספּעציעל מיט דעם אָרט פון דעם נעגאַציע-וואָרט "ikke" (נישט), וואָס קומט פאַרן ווערב אין אונטערגעאָרדנטע זאַצן. אין יידיש בלייבט דאָס וואָרט "נישט" נאָכן ווערב אָדער האַלט זיין רעגולערן אָרט, וואָס פאָדערט אַ סינטאַקטישע אַדאַפּטאַציע מצד דעם איבערזעצער צו פאַרמיידן אומנאַטירלעכע קאַלקע-איבערזעצונגען.
לשון-קודש און די סלאַווישע קאָמפּאָנענטן: דער גרויסער איבערזעצונג-באַריער
דער ספּעציפֿישער כאַראַקטער פון יידיש ליגט אין איר פיוזשאַן-קאָנצעפּט. די שפּראַך באַשטייט נישט נאָר פון גערמאַנישע ווערטער, נאָר פֿאַרמאָגט אַן אומגעהויערע צאָל ווערטער פון העברעישן און אַראַמישן אָפּשטאַם (לשון-קודש) און פון סלאַווישע שפּראַכן (פּויליש, רוסיש, אוקראַיניש). די ווערטער טראָגן אָפט מיט זיך רעליגיעזע, סאָציאַלע און עמאָציאָנעלע קאָנאָטאַציעס וואָס עקזיסטירן פשוט נישט אין דער נאָרוועגישער סביבה.
נעמען מיר, למשל, דאָס וואָרט "חוצפה". אין נאָרוועגיש קען מען עס איבערזעצן ווי "frekkhet" אָדער "freidighet", אָבער קיין איינס פון די ווערטער טראָגט נישט דעם פולן קולטורעלן טעם פון דעם יידישן באַגריף, וואָס קען מאל טראָגן אַ positive אָדער באַווונדערנדיקע קאָנאָטאַציע פון דרייסטקייט. אַן אַנדער ביישפּיל איז דאָס טיף-קולטורעלע וואָרט "יידישקייט". ווי אַזוי קען מען דאָס איבערגעבן אויף נאָרוועגיש? "Jødiskhet" קען זיין אַ טעכנישער איבערזעצונג, אָבער עס פעלט אים די נשמה, די טראַדיציע, דער יידישער הומאָר און דער לעבנס-שטייגער וואָס דאָס יידישע וואָרט דריקט אויס. אין אַזעלכע פאַלן מוז דער איבערזעצער באַשליסן צי צו נוצן סירקומלאָקוציע (באַשרייבונג מיט מערערע ווערטער) אָדער צוגעבן אַ פֿוסנאָטע כּדי צו דערקלערן דעם באַגריף פאַרן נאָרוועגישן לייענער.
צווישן באָקמאָל און נינאָרשק: וועלכן סטאַנדאַרט צו וועלן?
נאָרוועגיש האָט צוויי באַפֿרייעטע שרייב-סטאַנדאַרטן: באָקמאָל (Bokmål), וואָס איז מער פאַרשפּרייט און שטאַמט היסטאָריש פונעם דאַנישן השפּעה, און נינאָרשק (Nynorsk), וואָס איז באַזירט אויף די נאָרוועגישע לאַנד-דיאַלעקטן. דער באַשלוס וועלכן סטאַנדאַרט צו נוצן ווענדט זיך אין דעם זשאַנער און כאַראַקטער פון דעם אָריגינעלן טעקסט:
- באָקמאָל: דאָס איז דער רעקאָמענדירטער סטאַנדאַרט פֿאַר אַקאַדעמישע טעקסטן, זשורנאַליסטיק, געזעצלעכע דאָקומענטן און מאָדערנע פּראָזע. עס מאַכט דעם טעקסט צוטריטלעך פאַר דעם גרעסטן טייל פון דעם נאָרוועגישן לייענער-עולם און פאַרמעסט זיך גוט מיט סטאַנדאַרטן אינטערנאַציאָנאַלן סטיל.
- נינאָרשק: מיט זיין רייכן וואָקאַבולאַר פֿאַר נאַטור, פּויערישן לעבן און טראַדיציאָנעלן לעבנס-שטייגער, קען נינאָרשק זיין אַן אויסגעצייכנטע ברירה פאַרן איבערזעצן קלאַסישע יידישע ליטעראַטור, ווי די ווערק פון שלום עליכם אָדער יצחק באַשעוויס זינגער. די דיאַלעקטישע וואַרעמקייט פון נינאָרשק פּאַסט גוט צו צו דער פאָלקסשטיל-אַטמאָספער פון די מזרח-אייראָפּעאישע שטעטלעך.
קולטורעלע אַדאַפּטאַציע און דער יידישער הומאָר
דער יידישער הומאָר און די שפּראַך זענען באַקאַנט מיט זייער טיפֿער זיך-איראָניע, ווייטיק און סאַרקאַזם. נאָרוועגישע קולטור, פון דער אַנדערער זייט, איז היסטאָריש מער רעזערווירט און באַשיידן. דאָס איבערזעצן קללות, ברכות און ספּעציפֿישע אידיאָמען פאָדערט גרויס ליטעראַרישע שעפערישקייט און אַ יידן-קאָפּ.
למשל, די פילע יידישע אויסדרוקן פֿאַר אַן אומגעלומפּערטער מענטש ("שלעמיל", "שלעמזל", "קלאָץ") קענען נישט פשוט איבערגעזעצט ווערן ווי "kløne" אָדער "dust". יעדער פון די יידישע באַגריפֿן האָט אַן אייגענע ספּעציעלע ניואַנס: דער שלעמיל איז דער וואָס שיט אויס די הייסע זופּ, און דער שלעמזל איז דער אומגליקלעכער אויף וועמען די זופּ שיט זיך אויס. דער איבערזעצער מוז געפֿינען אַן עקוויוואַלענט וואָס האַלט די דאָזיקע קאָמישע און טראַגישע סיטואַציע לעבעדיק אויך אין דער נאָרוועגישער סביבה.
פּראַקטישע עצות פֿאַר איבערזעצער
אויב איר נעמט זיך אונטער דעם פּראָיעקט פון איבערזעצן פון יידיש אויף נאָרוועגיש, האַלט אין זינען די פאלגנדע כללים:
- פֿאַרשטייט דעם היסטאָרישן קאָנטעקסט: יידיש איז נישט קיין מאָנאָליטישע שפּראַך. די שפּראַך פון די חסידישע קהילות היינט צו טאָג אין ניו-יאָרק אָדער ירושלים איז אַנדערש פון דער יידישער שפּראַך פון די סאָוועטישע שרייבער אָדער די פילאָלאָגן אין ווילנע פאַרן חורבן. יעדער קאָנטעקסט פאָדערט אַן אַנדער סטיליסטישן צוגאַנג אין נאָרוועגיש.
- זוכט די גערמאַנישע פּאַראַלעלן: פילע מאָל קענען אַלטע נאָרוועגישע ווערטער אָדער נידעריק-דייטשע השפּעות (Low German/Plattdeutsch) אין נאָרוועגיש געפֿינען אַ גענויע גלייכונג מיט די יידישע ווערטער וואָס זענען באַזירט אויף מיטל-הויכדייטש. דאָס קען העלפֿן צו האַלטן דעם היסטאָרישן קלאַנג פונעם אָריגינעלן טעקסט.
- נוצט גלאָסאַרן און פֿוסנאָטעס מיט מאָס: פרוווט נישט צו באַלעסטיקן דעם לייענער מיט צו פילע פֿוסנאָטעס, אָבער פארטיידיקט די קולטורעלע אָטאַנטישקייט דורך לאָזן וויכטיקע קולטור-ווערטער ווי זיי זענען (מיט אַ קורצן הסבר אין טעקסט אָדער אין אַ גלאָסאַר אין די ענדע פונעם בוך).
די אַרבעט פון איבערזעצן צווישן די צוויי שפּראַכן עפֿנט אַ טיר צו אַ פֿאַרבינדונג צווישן צוויי וועלטן וואָס זענען געאָגראַפֿיש ווייט אָבער לינגוויסטיש פאַרבונדן. מיט געדולד, קולטורעלער סענסיטיוויטעט און לינגוויסטישער שאַרפֿקייט קען דער איבערזעצער שאַפֿן אַ בריק וואָס וועט באַרייכערן די נאָרוועגישע לייענער מיט די אוצרות פון דער יידישער ליטעראַטור און קולטור.