Þýðingar á milli tungumála sem eiga sér ólíkan uppruna og eru töluð í sitthvorum heimshlutanum geta verið flóknar áskoranir. Þetta á sérstaklega við þegar þýtt er úr íslensku, norðurgermönsku máli sem hefur varðveitt fornt beygingakerfi, yfir í singalísku (einnig nefnd sinhalíska), indóarískt mál sem er opinbert tungumál á Srí Lanka. Þessi grein fjallar ítarlega um þær áskoranir sem þýðendur standa frammi fyrir í þessu ferli, málfræðilegan mun og hvernig má tryggja að þýðingin verði bæði nákvæm og menningarlega viðeigandi.
Ólík upprunasaga og málfjölskyldur
Til að skilja flækjustig þýðinga á milli íslensku og singalísku er nauðsynlegt að líta til sögu þeirra. Íslenska tilheyrir indóevrópsku málættinni en er hluti af germönsku greininni. Hún er þekkt fyrir málfræðilega varðveislustefnu sína þar sem beygingakerfið hefur lítið breyst frá landnámstíð. Singalíska tilheyrir einnig indóevrópsku málættinni maður en fellur undir indóaríska undirflokkinn. Vegna landfræðilegrar einangrunar á Srí Lanka og áhrifa frá dravidískum tungumálum (sérstaklega tamílsku) hefur singalíska þróað með sér einstök einkenni sem greina hana frá öðrum indóarískum málum á meginlandi Indlands. Þessi ólíka þróun veldur því að þótt málin eigi fjarskyldan uppruna, er uppbygging þeirra í dag afar frábrugðin.
Málfræðilegar áskoranir og orðaröð
Mesta áskorunin við að þýða texta á milli þessara mála liggur í setningafræði og málfræðilegri uppbyggingu. Hér eru nokkrir helstu þættirnir sem þýðendur þurfa að hafa í huga:
- Orðaröðin (SVO vs. SOV): Íslenska notar yfirleitt orðaröðina frumlag-sögn-andlag (SVO - Subject-Verb-Object). Singalíska notar hins vegar frumlag-andlag-sögn (SOV - Subject-Object-Verb). Þetta þýðir að sögnin kemur nánast undantekningarlaust aftast í singalískum setningum. Þýðandi getur því ekki þýtt setningar orð fyrir orð heldur verður að endurskipuleggja alla setningagerðina til að hún hljómi eðlilega á markmálinu.
- Beygingarfall og samloðun (Agglutination): Íslenska treystir á flókið beygingakerfi nafnorða, lýsingarorða og fornnafna í fjórum föllum (nefnifall, þolfall, þágufall og eignarfall). Singalíska notar hins vegar kerfi sem minnir meira á samloðunarmál (agglutinative), þar sem endingum (postpositions) er bætt við nafnorð til að gefa til kynna hlutverk þeirra í setningunni (t.d. staðsetningu, stefnu eða eignaraðild). Þessar endingar breyta ekki stofni orðsins á sama hátt og gerist í íslenskum fallbeygingum.
- Sagnbeygingar og tíðir: Íslenskar sagnir beygjast í persónum, tölu, tíðum og háttum. Singalískar sagnir beygjast einnig en hafa mjög ólíkar reglur um hvernig nútíð, þátíð og framtíð eru tjáðar. Einnig skiptir máli hvort um ritað mál eða talmál er að ræða, þar sem sagnbeygingar í talmáli eru mun einfaldari en í formlegu rituðu máli.
Kurteisisstig og félagslegur strúktúr (Honorifics)
Í singalísku er mjög þróað kerfi kurteisisstiga og virðingarheita (honorifics). Val á orðum, sagnendingum og persónufornöfnum ræðst alfarið af félagslegri stöðu þess sem talað er við eða um, aldri hans, kyni og tengslum við mælandann. Íslenska hefur nánast alveg lagt af þérun og formlegheit af þessu tagi, og er því mjög milliliðalaus og jafnréttisleg í tjáningu. Þegar þýtt er úr íslensku yfir í singalísku verður þýðandinn að greina samhengið vel til að ákveða hvaða virðingarstig á að nota. Ef notað er rangt virðingarstig getur þýðingin virkað dónaleg eða óviðeigandi á lesandann.
Ritkerfi og stafsetning
Íslenska notar latneska stafrófið með nokkrum séríslenskum bókstöfum (þ, æ, ö, ð). Singalíska notar hins vegar eigið ritkerfi, singalíska stafrófið (Sinhala akuru), sem er atkvæðaskrift (abugida) af sömu ætt og önnur ritkerfi í Suður-Asíu. Það samanstendur af flóknum, rúnnuðum táknum. Fyrir þýðendur þýðir þetta að sérheiti, staðaheiti og tæknihugtök sem ekki eiga sér beina samsvörun verður að umrita (transliterate) yfir á singalískt ritkerfi. Þetta krefst góðrar þekkingar á hljóðfræði beggja mála til að tryggja að framburðurinn haldist sem næst upprunalega orðinu.
Menningarleg staðfæring (Localization)
Góð þýðing snýst ekki eingöngu um að flytja orð á milli mála, heldur einnig að brúa menningarheima. Ísland og Srí Lanka eiga sér afar ólíka sögu, loftslag, náttúrufar og trúarbrögð. Þetta endurspeglast í tungumálunum. Á íslensku eru til fjölmörg orð yfir snjó, ís, veðurfar og sjávarútveg sem eiga sér enga náttúrulega samsvörun í singalísku. Á sama hátt á singalíska ríkan orðaforða yfir búskap í hitabeltinu, framleiðslu á tei og hrísgrjónum, og flókin hugtök tengd búddisma, sem er ríkjandi trúarbrögð á Srí Lanka. Þýðandi þarf því oft að grípa til útskýringa eða finna menningarleg hliðstæð hugtök til að gera textann skiljanlegan fyrir lesendur markmálsins.
Hagnýt ráð fyrir þýðendur
Til að ná sem bestum árangri þegar þýtt er úr íslensku yfir í singalísku ættu þýðendur að fylgja þessum lykilskrefum:
- Skilgreindu markhópinn: Ákveðið strax í upphafi hvort textinn eigi að vera á formlegu rituðu máli (sem er notað í bókmenntum, fréttum og opinberum skjölum) eða á óformlegra máli (sem hentar betur fyrir samtöl eða markaðsefni).
- Varist beinar þýðingar: Ekki reyna að halda íslensku setningaskipaninni. Einbeittu þér að því að grípa merkingu setningarinnar og endurskrifa hana með réttri singalískri orðaröð (SOV).
- Notaðu rétt tól en treystu eigin innsæi: Sjálfvirkar þýðingarvélar (eins og Google Translate) eiga í miklum erfiðleikum með þessa tungumálasamsetningu vegna skorts á gögnum. Notaðu þær aðeins til stuðnings en treystu á eigin málkennd og rannsóknarvinnu.
- Leitaðu ráða hjá innfæddum: Láttu alltaf innfæddan singalískumælandi einstakling lesa yfir endanlegan texta til að tryggja að málfarið sé eðlilegt og að engar menningarlegar misfellur séu til staðar.
Samantekt
Að lokum má segja að þýðingar á milli íslensku og singalísku krefjist miklu meira en málfræðikunnáttu. Þær krefjast næmni fyrir menningu, djúps skilnings á félagslegum samskiptum og hæfileika til að endurskapa hugsun í algerlega nýju málfræðilegu samhengi. Með því að gefa sér tíma í vönduð vinnubrögð má tryggja að boðskapurinn komist skýrt og áhrifaríkt til skila á milli þessara tveggja ólíku en heillandi tungumála.