Тилдердин ортосундагы котормо процесси тек гана сөздөрдү бир тилден экинчи тилге механикалык түрдө өткөрүү эмес, бул эки башка дүйнө таанымдын, маданияттын жана структуралык тутумдардын ортосундагы көпүрө болуп саналат. Кыргыз тили менен хинди тилинин ортосундагы котормо иши акыркы жылдары эки өлкөнүн ортосундагы дипломатиялык, маданий жана экономикалык байланыштардын чыңдалышы менен өзгөчө мааниге ээ болууда. Кыргыз тили түрк тилдериний үй-бүлөсүнө кирсе, хинди тили индоарий тилдеринин тобуна таандык. Бул эки тилдин ортосундагы генеалогиялык алыстык котормочудан өзгөчө кылдаттыкты, терең лингвистикалык билимди жана маданий компетенттүүлүктү талап кылат. Бул макалада кыргыз тилинен хинди тилине которуунун негизги кыйынчылыктары, грамматикалык жана лексикалык өзгөчөлүктөрү, ошондой эле котормочулар үчүн маанилүү сунуштар каралат.
Эки тилдин синтаксистик жана структуралык окшоштуктары менен айырмачылыктары
Котормочу кыргыз тилинен хинди тилине которууда эң оболу сүйлөмдүн курулушуна көңүл бурушу керек. Кызыктуусу, эки тил тең синтаксистик жактан SOV (Subject-Object-Verb же Ээ-Айкындооч-Баяндооч) тибине кирет. Бул дегендик, эки тилде тең негизги кыймыл-аракетти билдирген этиш сүйлөмдүн аягында келет. Маселен, кыргызча "Мен китеп окуп жатам" сүйлөмү хинди тилинде "मैं किताब पढ़ रहा हूँ" (Мэйн китааб падх раха хун) түрүндө түзүлүп, сүйлөмдүн түзүлүш тартиби сакталат. Бул окшоштук котормо процессин бир топ жеңилдетет, анткени англис же орус тилдериндегидей сүйлөмдүн курулушун толугу менен өзгөртүүнүн кажети жок.
Бирок структуралык окшоштуктар ушуну менен гана чектелет. Кыргыз тили агглютинативдүү тил болуп саналат, мында уңгуга ар кандай мүчөлөр ырааттуу түрдө жалганып, жаңы маанилерди же грамматикалык формаларды түзөт. Ал эми хинди тили флективдүү-аналитикалык тилдердин тобуна кирет. Бул тилде маанилик байланыштар негизинен өзүнчө турган көмөкчү сөздөр, предлогдордун ордуна колдонулуучу кийинки сөздөр (postpositions) жана сөздөрдүн ички өзгөрүүлөрү аркылуу ишке ашат. Кыргыз тилиндеги септик мүчөлөрү (мисалы, -га, -да, -дан) хинди тилинде өзүнчө жазылуучу көрсөткүчтөр (мисалы, ko, meṅ, se) менен берилет. Котормочу ушул айырмачылыкты туура өздөштүрүп, сөз айкаштарын курууда ката кетирбөөгө тийиш.
Жыныс категориясынын (Род) котормодогу ролу
Кыргыз тилинен хинди тилине которуудагы эң чоң лингвистикалык тоскоолдуктардын бири — бул грамматикалык жыныс (род) категориясы. Кыргыз тилинде, жалпы түрк тилдериндегидей эле, грамматикалык род категориясы такыр жок. Зат атоочтор да, сын атоочтор да, этиштер да жыныска бөлүнбөйт. Ал эми хинди тилинде ар бир зат атооч милдеттүү түрдө же эркек жынысына (pulliṅg), же аял жынысына (strīliṅg) таандык болот. Бул категория хинди тилинде өтө жигердүү жана сүйлөмдөгү башка сөздөрдүн өзгөрүшүнө түздөн-түз таасир этет.
Маселен, хинди тилинде сын атоочтор, ээлик кылуучу ат атоочтор жана атүгүл этиштин өткөн чактагы формалары зат атоочтун жынысына жараша өзгөрөт. Кыргызча "Бул менин китебим" жана "Бул менин үйүм" деген сүйлөмдөрдө "менин" деген сөз өзгөрүүсүз калат. Ал эми хинди тилинде "китеп" (kitaab) аял жынысына киргендиктен "यह मेरी किताब है" (Ях мери китааб хай) болот, ал эми "үй" (ghar) эркек жынысына киргендиктен "यह मेरा घर है" (Ях мера гхар хай) деп которулат. Кыргыз тилиндеги текстти хинди тилине оодарууда котормочу ар бир сөздүн хинди тилиндеги грамматикалык жынысын так билип, сүйлөмдөгү байланыштарды ошого ылайык туура түзүшү керек. Бул эреже сакталбаса, котормо өтө одоно жана түшүнүксүз болуп калат.
Сылыктык жана урматтоо категорияларынын берилиши
Кыргыз жана индиялык маданияттарда улууларды, конокторду жана расмий адамдарды урматтоо өзгөчө мааниге ээ. Бул өзгөчөлүк эки тилдин тең прагматикасында жана грамматикасында чагылдырылган. Кыргыз тилинде сылыктык негизинен экинчи жактын көпчүлүк формасы ("Сиз", "Сиздер") жана этиштерге сылыктык мүчөлөрүнүн (-ыңыз, -ыңыздар) кошулушу аркылуу билдирилет.
Хинди тилинде болсо сылыктык системасы андан да татаал жана ал үч деңгээлден турат. Экинчи жактагы ат атоочтор үч башка формада колдонулат:
- तू (Tu - Ту): Өтө жакын адамдарга же социалдык статусу төмөн болгондорго карата колдонулат (көбүнчө котормодо колдонуу сунушталбайт, өзгөчө контексттерден тышкары).
- तुम (Tum - Тум): Теңтуштарга, досторго же өзү менен тең адамдарга карата колдонулуучу бейрасмий сылык форма.
- आप (Āp - Аап): Улууларга, белгисиз адамдарга, конокторго жана расмий кырдаалдарга багытталган эң сылык форма.
Маданий реалийлер жана лексикалык өзгөчөлүктөр
Маданияттардын айырмачылыгы котормодогу эң кызыктуу жана ошол эле учурда эң татаал маселелерди жаратат. Кыргыз элинин көчмөн турмушу, тоолуу географиясы жана Орто Азия чөлкөмүндө калыптанган каада-салттары тилде теңдешсиз мааниге ээ сөздөрдү жараткан. Ошо сыяктуу эле, Индиянын жылуу климаты, диний ишенимдери жана бай тарыхы хинди тилинин өзгөчө лексикасын калыптандырган.
Кыргыз тилиндеги "жайлоо", "кымыз", "уук", "кереге", "боз үй" сыяктуу сөздөрдү хинди тилине түз которуу мүмкүн эмес. Мындай учурда котормочу төмөнкүдөй стратегияларды колдоно алат:
- Транслитерация же транскрипция: Сөздүн тыбыштык курамын сактап, хинди алфавити (деванагари) менен жазуу. Мисалы, "кымыз" сөзүн хинди тилинде ошол бойдон жазып, зарыл болсо түшүндүрмө берүү.
- Сыпаттама котормо (Descriptive translation): Сөздүн маанисин бир нече сөз менен түшүндүрүп которуу. Мисалы, "жайлоону" "тоолуу жайкы жайыт" (पहाड़ी ग्रीष्मकालीन चारागाह) деп сыпаттоо.
- Аналогдорду издөө: Толук окшош болбосо да, мааниси жагынан эң жакын маданий эквивалентти табуу.
Кыргыз тилинен хинди тилине которуу боюнча пайдалуу кеңештер
Сапаттуу жана окурмандар үчүн түшүнүктүү котормону камсыз кылуу үчүн котормочу төмөнкү практикалык кеңештерди эске алуусу зарыл:
- Эки тилдин синтаксистик ийкемдүүлүгүн колдонуңуз: Эки тилде тең сүйлөмдүн түзүлүшү SOV болгону менен, хинди тилинде логикалык басымды билдирүү үчүн сөздөрдүн ордун өзгөртүү мүмкүнчүлүгү кенен. Контекстке жараша сүйлөмдөрдү табигый угула тургандай кылып куруңуз.
- Сөздүктөр менен чектелбеңиз: Хинди тили маанилик өңдөргө абдан бай. Бир эле кыргыз сөзүнүн хинди тилинде бир нече эквиваленти болушу мүмкүн. Алардын ичинен контекстке эң туура келгенин тандап алуу үчүн синонимдер сөздүгүн жана тилдик корпустарды активдүү колдонуңуз.
- Этишти татаал формаларына көңүл буруңуз: Хинди тилинде этиштин аспектилик-чактык тутуму өтө өнүккөн. Кыймыл-аракеттин узактыгын, башталышын же аякташын билдирген татаал этиштерди (compound verbs) туура которуу тексттин стилин көтөрөт.
- Маданий адаптацияга маани бериңиз: Текстти сөзмө-сөз которуудан качыңыз. Индиялык окурмандар үчүн кээ бир кыргыз макал-лакаптары же фразеологизмдери түшүнүксүз болушу мүмкүн. Аларды мааниси жагынан дал келген хинди макалдары менен алмаштырууга аракет кылыңыз.
- Локалдаштыруу жана редакциялоо: Даяр болгон текстти хинди тилин эне тили катары билген адис (native speaker) тарабынан окутуп, редакциялоодон өткөрүү сунушталат. Бул тексттин жасалма эмес, табигый жана жатык болушун шарттайт.
Кыргыз тилинен хинди тилине которуу — бул чоң жоопкерчиликти жана чыгармачылыкты талап кылган өнөр. Тилдин грамматикалык курулушун гана эмес, анын артында турган элдин дилинин, тарыхынын жана жашоо образынын кылдат жактарын сезе билүү гана жогорку деңгээлдеги котормого жеткирет.