Ao anatin'izao tontolo mihamaro fifandraisana izao, ny fandikan-teny eo amin'ireo fiteny afrikana lehibe dia lasa fitaovana lehibe amin'ny fampiroboroboana ny fiarahana, ny varotra, ary ny fifanakalozana ara-kolontsaina. Ny teny Malagasy, izay anisan'ny fianakaviam-piteny Aostroneziana ary teny ofisialin'i Madagasikara, sy ny teny Hosa (na Hausa), izay teny tsiadika (Chadic) ampiasain'ny olona mihoatra ny 70 tapitrisa any Afrika Andrefana (indrindra any Nizeria, Niger, ary Ghana), dia manana fahasamihafana lalina ara-drafi-pitenenana sy ara-kolontsaina. Ity lahatsoratra ity dia manolotra fandalinana ny dingana, ny olana sedraina, ary ny soso-kevitra volamena ho an'ny mpandika teny miasa amin'ireo fiteny roa ireo mba hahazoana vokatra tsara sy matihanina.
1. Ny Fahasamihafan'ny Rafitry ny Fehezanteny: VOS manoloana ny SVO
Ny iray amin'ireo fahasamihafana misongadina indrindra eo amin'ny teny Malagasy sy ny teny Hosa dia ny filaharana fototra amin'ny fehezanteny (word order). Ny teny Malagasy dia mampiasa ny rafitra VOS (Verb-Object-Subject na Matoanteny - Fameno - Lazaina). Ohatra amin'izany: "Nividy boky ny mpianatra". Eto dia ny matoanteny ("nividy") no miantomboka, arahin'ny fameno ("boky"), ary ny lazaina ("ny mpianatra") no mamarana ny fehezanteny.
Mifanohitra amin'izany, ny teny Hosa dia fiteny manaraka ny rafitra SVO (Subject-Verb-Object na Lazaina - Matoanteny - Fameno), mitovy amin'ny teny anglisy sy frantsay. Rehefa adika amin'ny teny Hosa ny fehezanteny etsy ambony, dia tsy maintsy ovaina tanteraka ny filaharany mba hifanaraka amin'ny rafitra eo an-toerana: ny lazaina no apetraka aloha. Ny fandikana diso an'io filaharana io dia mety hahatonga ny fehezanteny ho tsy misy dikany na ho sarotra takarina ho an'ny mpamaky Hosa.
2. Ny Fitsipi-pitenenana momba ny Lahy sy Vavy (Grammatical Gender)
Ao amin'ny teny Malagasy, tsy misy fanavahana ny lahy sy ny vavy amin'ny lafiny fitsipi-pitenenana (gender neutrality). Ny mpisolo anarana hoe "izy" dia ampiasaina na ho an'ny lehilahy na ho an'ny vehivavy, ary ny mpamari-toetra dia tsy miova endrika na inona na inona maha-lahy na maha-vavy ny anarana faritana.
Etsy an-daniny, ny teny Hosa dia manana rafitra henjana momba ny lahy sy ny vavy (masculine sy feminine). Ny anarana rehetra dia sokajiana ho lahy na vavy, ary izany dia misy fiantraikany mivantana amin'ny mpisolo anarana, ny matoanteny, ary ny mpamari-toetra miaraka aminy. Ohatra:
- Raha lehilahy no resahina: "Ya tafi" (Nandeha izy - lehilahy).
- Raha vehivavy no resahina: "Ta tafi" (Nandeha izy - vehivavy).
Ny mpandika teny avy amin'ny teny Malagasy dia tsy maintsy mandalina tsara ny tontolon'ny lahatsoratra (context) mba hamantarana ny maha-lahy na maha-vavy ny olona na ny zavatra resahina alohan'ny hisafidianana ny teny mifanaraka amin'izany amin'ny teny Hosa.
3. Ny Fampiasana ny Tonom-peo (Tonal System) amin'ny teny Hosa
Ny teny Hosa dia fiteny misy tonom-peo (tonal language), izay mampiasa tonom-peo ambony sy ambany ary midina mba hanavahana ny dikan'ny teny. Na dia tsy aseho amin'ny alalan'ny tendro aza izany amin'ny lahatsoratra tsotra voasoratra amin'ny alalan'ny abidy latina (Boko), ny mpandika teny miasa amin'ny dikan-teny am-bava (interpretation) na mpanao dikan-teny amin'ny haino aman-jery dia tsy maintsy mahafantatra tsara ny fiovaovan'ny tonom-peo.
Ny teny roa manana tsipelina mitovy dia mety hisy dikany samy hafa tanteraka noho ny tonom-peo. Ny teny Malagasy kosa dia fiteny tsy mampiasa tonom-peo fa tsindrim-peo (stress) fotsiny, izay matetika milatsaka amin'ny vaninteny faharoa avy any aoriana. Io tsy fitoviana ara-peo io dia mitaky fiofanana manokana ho an'ny mpandika teny am-bava mba tsy hampifangaro ny dikan'ny teny lazaina.
4. Ny Fahasamihafan'ny Fotoana sy ny Matoanteny (Tense and Aspect)
Ao amin'ny teny Malagasy, ny fotoana (lasa, ankehitriny, ho avy) dia matetika aseho amin'ny alalan'ny tovona (prefixes) apetaka amin'ny matoanteny (ohatra: nandeha, mandeha, handeha). Amin'ny teny Hosa kosa, ny matoanteny dia tsy miova endrika mba hanehoana ny fotoana. Ny mpisolo anarana mpanampy (aspect pronouns) izay eo alohan'ny matoanteny no mitondra ny hafatra momba ny fotoana sy ny fomba (aspect) nanatanterahana ny asa.
Ohatra, ny matoanteny hoe "tashi" (mitsangana/miainga) dia mijanona ho "tashi" foana, fa ireto mpisolo anarana ireto no miova:
- "Na tashi" (Nitsangana aho - lasa).
- "Ina tashi" (Mitsangana aho - ankehitriny).
- "Zan tashi" (Hitsangana aho - ho avy).
Ny mpandika teny dia mila mahay mampitohy tsara ny rafi-potoana malagasy amin'ny rafi-pifandraisan'ny mpisolo anarana amin'ny teny Hosa mba tsy hisian'ny fahadisoana ara-potoana eo amin'ny tantara adika.
5. Ny Dikan'ny Ohabolana sy ny Kolontsaina (Cultural Transcreation)
Ny fandikan-teny tsara dia tsy fampitahana teny fotsiny fa fampitana ny fanahin'ny kolontsaina iray ho amin'ny kolontsaina iray hafa. Ny teny Malagasy sy ny teny Hosa dia fiteny samy manana ny fomba fiteniny sy ny ohabolany izay mamolavola ny fomba fisainan'ny fiarahamonina misy azy avy.
Ohatra, ny ohabolana malagasy hoe "Ny teny toy ny lamban'akoho, ka kely ihany fahafenoana" dia tsy azo adika ara-bakiteny amin'ny teny Hosa satria mety tsy ho takatry ny mpamaky any Afrika Andrefana ny lanjan'izany sary an-tsaina izany. Ny mpandika teny mahay dia hikaroka ohabolana Hosa mitovy hevitra sy lanjany ara-kolontsaina, toy ny fampiasana ohabolana momba ny fitandremana amin'ny fitenenana sy ny fahaiza-miaina miaraka amin'ny olona.
6. Torohevitra Volamena ho an'ny Mpandika Teny Malagasy - Hausa
Raha te hahazo dikan-teny avo lenta sy eken'ny mpamaky tompon-tany ianao, dia ampiharo ireto paikady manaraka ireto:
- Fakafakao aloha ny hevitra: Halaviro ny fandikan-teny teny isan-teny (word-for-word translation). Vakio manontolo ny fehintsoratra malagasy, alao sary an-tsaina ny hevitra tiana hampitaina, ary manorata fehezanteny vaovao amin'ny teny Hosa izay manana ny rafitra voajanahary indrindra.
- Mianara momba ny kolontsaina Hosa: Ny teny Hosa dia mifandray akaiky amin'ny fomba fiaina sy ny finoana silamo ary ny fomba amam-panao any Afrika Andrefana. Ny fahalalana an'ireo fomba amam-panao ireo dia hanampy amin'ny fisafidianana ny voambolana mety amin'ny resaka ara-pivavahana, ara-piarahamonina, ary ara-politika.
- Ampiasao ny fitaovana arifomba: Mampiasà rakibolana sy tahirin-kevitra nohamafisin'ny manam-pahaizana mba hahazoana ny dikan'ny teny ara-teknika na ara-literatiora. Ny fandikana ny teny manana hevitra manokana dia mitaky fahamatorana sy fitandremana ambony.
- Famerenana am-pahamatorana (Proofreading): Rehefa vita ny dikan-teny, dia asaivo vakian'ny olona manana ny teny Hosa ho teny nibeazana izany mba hanamarinana raha mikoriana tsara sy mora takarina ny lahatsoratra.
Ny fandikan-teny avy amin'ny teny Malagasy ho amin'ny teny Hosa dia asa mitaky fahaizana sy faharetana, nefa koa tetezana lehibe mampitohy ny faritra roa miavaka eto amin'ny kontinanta Afrikana. Ny fifehezana ny fahasamihafan'ny fitsipi-pitenenana, ny rafitry ny fehezanteny, ary ny fampifanarahana ny kolontsaina no antoka voalohany hahatonga ny dikan-teny ho tena misy dikany sy hahomby eo amin'ny sehatry ny serasera iraisam-pirenena.