Phetolelo lipakeng tsa lipuo tsa se-Bantu e ka shebahala e le bonolo ka lebaka la metso e tšoanang ea malapa a lipuo tsena, empa ho na le phapang e kholo ea sebopeho le setso lipakeng tsa Sesotho (se leng karolo ea sehlopha sa Sotho-Tswana) le isiXhosa (se leng karolo ea sehlopha sa Nguni). Sengoloa sena se hlalosa ka botlalo mekhoa, mathata le litlhahiso tse tla thusa bafetoleli ho etsa mosebetsi oa bona ka boemo bo phahameng ka ho fetisisa ba boleng le boikhethelo, e le hore phetolelo ea Sesotho ho ea ho isiXhosa e be e hlakileng le e nepahetseng.
1. Kutloisiso ea Malapa a Lipuo tsena tse Peli
Sesotho le isiXhosa ka bobeli ke lipuo tsa se-Bantu tse buuoang haholo Afrika Boroa. Leha ho le joalo, li tsoa makaleng a fapaneng. Sesotho ke karolo ea sehlopha sa lipuo tsa Sotho-Tswana, ha isiXhosa e le karolo ea sehlopha sa lipuo tsa Nguni. Sena se bolela hore leha ho na le mantsoe kapa meaho e tšoanang, ho na le phapang e kholo ea sebopeho le melao ea popopuo e lokelang ho eloa hloko ke mofetoleli. Mohlala, mekhoa ea ho bitsoa ha mantsoe le meloli e fapane haholo, moo isiXhosa se sebelisang meloli ea ho penya (click sounds) e kang 'c', 'q', le 'x', eo hangata e sa fumaneheng ho Sesotho se tloaelehileng (ntle le mantsoe a seng makae a kentseng letsoho ho tsoa ho lipuo tsa Nguni kapa sa Qwaqwa). Mofetoleli ea hloahloa o lokela ho ananela phapang ena ea fonetiki ho thibela ho ferekana ha a fetolela mantsoe a leqheka.
2. Mongolo o Arohaneng (Disjunctive) khahlanong le o Kopaneng (Conjunctive)
Ena ke e 'ngoe ea liphapang tse kholo ka ho fetisisa tseo mofetoleli a lokelang ho li utloisisa hantle ha a sebetsa ka lipuo tsena. Sesotho se sebelisa mongolo o arohaneng. Sena se bolela hore likarolo tsa puo tse kang limmoho, maemeli, le likopanyi li ngoloa ka ho arohana. Mohlala, polelo e reng "Ke a mo rata" ho Sesotho e ngotsoe ka mantsoe a mane a fapaneng. Ka lehlakoreng le leng, isiXhosa se sebelisa mongolo o kopaneng, moo likarolo tsena tsa puo li kopanngoang ho etsa lentsoe le le leng le lelelele. Mohlala, polelo e tšoanang ho isiXhosa e ngoloa e le "Ndiyamthanda". Mofetoleli ea fetolelang ho tloha ho Sesotho ho ea ho isiXhosa o lokela ho elana hloko hore a se ke a fetolela lentsoe ka lentsoe, kaha sena se tla senya sebopeho se amohelehang sa isiXhosa mme se etse hore mongolo o se ke oa utloahala e le oa tlhaho ho babali ba puo eo.
3. Sebopeho sa Maina le Lihlopha tsa Maina (Noun Classes)
Lipuo tsena ka bobeli li na le lihlopha tsa maina tse laolang litumellano tsa popopuo polelong (noun classes and concord systems). Leha ho le joalo, liprefikse tsa maina li fapane haholo. Ho Sesotho, maina a qala ka litlhaku tse kang 'mo-', 'ba-', 'se-', 'di-', joalo-joalo. Ho isiXhosa, ho na le pre-prefix kapa tlhaku e qalang e tlatsetsang ho prefix ea mantlha, mohlala 'um-', 'aba-', 'isi-', 'izi-'. Mohlala, lentsoe "motho" (Sesotho) le fetoha "umntu" (isiXhosa), ha "batho" le fetoha "abantu". Sena se bolela hore mofetoleli o lokela ho ba le tsebo e batsi ea mekhoa ea litumellano tsa popopuo ho isiXhosa e le hore a tsebe ho kopanya leetsi, lehlaodi le maemeli hantle le lebitso la sehlopha se fapaneng sa maina. Phoso e nyenyane feela ea ho sebelisa prefix e fosahetseng e ka fetola moelelo kapa ea etsa hore polelo e hlohlorehe.
4. Liphetoho tsa Tlotlontsoe (Vocabulary) le Lipapiso tsa Litso
Le ha lipuo tsena li arolelana mantsoe a mangata a nang le metso e tšoanang, ho na le mantsoe a mangata a fapaneng ka ho felletseng kapa a nang le moelelo o fapaneng leha a tšoana ka ho ngoloa (false friends). Mohlala, ho Sesotho lentsoe "ho matha" le bolela ho tsamaea kapele ka maoto, ha ho isiXhosa ho sebelisoa "ukubaleka". Ntle le moo, bafetoleli ba tlameha ho ela hloko meetlo le mekhoa ea ho bontša tlhompho (hlonipha). Setso sa Ma-Xhosa se na le puo ea tlhompho e ikhethang e bitsoang "isihlonipho", haholo-holo e sebelisoang ke basali ba bacha malapeng a bona a macha. Ka hona, phetolelo e hloahloa ha se feela ho fetola mantsoe, empa ke ho fetolela moelelo le setso se tsamaeang le puo eo, ho netefatsa hore molaetsa o fihla ho babali ka tsela e nang le tlhompho le kutloisiso e nepahetseng.
5. Melao le Litlhahiso tsa Phetolelo e Atlehileng
- Qoba Phetolelo ea Lentsoe ka Lentsoe: Kamehla sheba moelelo oa polelo kaofela pele o fetolela. Ka lebaka la sebopeho sa mongolo o kopaneng oa isiXhosa, ho fetolela mantsoe ka ho latellana ho tla u isa phosong e kholo ea popopuo.
- Tseba Lihlopha tsa Maina le Litumellano tsa Tsona: Etsa bonnete ba hore u tseba hantle hore na lebitso le oela tlas'a sehlopha sefe ho isiXhosa e le hore litumellano tsohle tsa polelo li lumellane hantle ka tsela e hlophisehileng le e utloahalang.
- Ela Hloko Meloli le Melodi ea Puo: Leha meloli e sa ngoloe haholo mongolong o tloaelehileng, kutloisiso ea eona e thusa ho khetha mantsoe a nepahetseng ho latela moelelo oa mongolo.
- Sebelisa Dikshenare le Lisebelisoa tsa Sejoale-joale: Se ke oa tšepa kelello ea hau feela. Sebelisa lisebelisoa tsa puo tsa dijithale, lidikshenare tse tšepahalang tsa Sesotho-isiXhosa, le liforamo tsa bafetoleli ho fumana meelelo ea mantsoe a macha kapa a thata.
- Bala le ho Hlophisa: Kamora ho fetolela, bala mongolo oa hau ho netefatsa hore o utloahala e le oa tlhaho ho isiXhosa mme ha o na sebopeho sa Sesotho se salletseng morao se ka amang boleng ba mosebetsi.
6. Bohlokoa ba ho Utloisisa Setso sa Puo e Fetoleloang
Phetolelo ea puo ha se mosebetsi oa mechine feela, ke borokho bo kopanyang litso tse fapaneng. Ha re fetolela ho tloha ho Sesotho ho ea ho isiXhosa, re kopanya lichaba tse peli tse nang le nalane le meetlo e ruileng haholo mona Afrika Boroa. Mofetoleli ea atlehileng ke ea khonang ho utloa le ho ananela mekhoa ea bophelo ea batho ba buang lipuo tsena. Ka ho etsa joalo, phetolelo e ke ke ea e-ba le liphoso, 'me molaetsa o tla lula o le matla, o ipiletsa, ebile o nepahetse tlas'a maemo ohle. Sena se tiisa hore mofetoleli o etsa mosebetsi oa bohlokoa oa ho boloka le ho khothaletsa kutloisiso lipakeng tsa merabe le maleme a fapaneng.