Türkmen dili we ispan dili biri-birinden örän tapawutly bolan iki sany uly dil maşgalasyna degişlidir. Türkmen dili Türki diller maşgalasynyň oguz şahasyna degişli bolup, agglyutinatiw (goşulma kabul ediji) dil ulgamyna eýedir. Ispan dili bolsa Hindi-ýewropa diller maşgalasynyň roman şahasyna degişli bolup, flektiw we analitik aýratynlyklary bilen tapawutlanýar. Bu iki diliň arasyndaky terjime işi ýönekeý bir sözme-söz çalyşma däl-de, eýsem iki sany düýbünden tapawutly dünýägaraşyň, grammatik gurluşyň we medeniýetiň arasynda köpri gurmakdyr. Bu makalada türkmen dilinden ispan diline terjime etmegiň inçe syrlary, ýüze çykýan esasy kynçylyklar we professional terjimeçiler üçin zerur bolan maslahatlar barada giňişleýin durup geçeris.
Sintaktik Tapawutlar: SOV we SVO Ulgamlarynyň Garyşmagy
Türkmen diliniň iň esasy aýratynlyklarynyň biri sözleriň belli bir yzygiderlilikde ýerleşmegidir. Türkmençe sözlemlerde adatça eýe ilki gelýär, hasyl ediji ýa-da doldurgyçlar ortada, habar (işlik) bolsa sözlemiň iň ahyrynda ýerleşýär (Eýe - Doldurgyç - Habar / SOV). Mysal üçin: "Men kitaby okadym." Bu ýerde "okadym" işligi iň soňunda gelýär. Ispan dilinde bolsa sözlem gurluşy has çeýe we köplenç Eýe - Habar - Doldurgyç (SVO) yzygiderliligini yzarlaýar: "Yo leí el libro" (Men okadym kitaby).
Terjimeçi türkmençe uzyn we çylşyrymly sözlemleri ispan diline geçirende, sözlemiň ahyryndaky işligi tapyp, ony ispança gurluşyň talap edişi ýaly öňe geçirmelidir. Bu bolsa terjimeçiden ýokary ünsli bolmagy we sözlemiň umumy manysyny doly özleşdirip, täze yzygiderlilikde gurmagy talap edýär. Esasanam, ylmy we resmi tekstlerde ýüze çykýan çylşyrymly goşma sözlemleri terjime etmek uly tejribe talap edýär. Sintaktik taýdan dogry guralmadyk ispança sözlemler okyjy üçin düşnüksiz ýa-da gaty emeli bolup bilýär.
Agglyutinatiw we Flektiw Gurluşyň Tapawudy
Türkmen dili agglyutinatiw dildir, ýagny söz köküne dürli goşulmalar (suffiksler) yzygiderli goşulmak arkaly täze manylar we grammatik baglanyşyklar döredilýär. Mysal üçin, "mekdeplerimizde" sözi "mekdep" (kök), "-ler" (köplük sany), "-imiz" (degişlilik goşulmasy) we "-de" (wagt-orun ýöneliş goşulmasy) ýaly böleklerden ybaratdyr. Ispan dili bolsa flektiw we analitik häsiýete eýedir. Ýokarky türkmençe sözüň manysy ispan dilinde birnäçe aýratyn sözleriň we sözöňi kömekçileriň (preposisiýalaryň) kömegi bilen aňladylýar: "en nuestras escuelas" ("en" - de/da goşulmasy, "nuestras" - biziň, "escuelas" - mekdepler).
Şu sebäpli, türkmençe bir sözi ispan diline terjime etmek üçin birnäçe sözden ybarat bolan söz düzümlerini ulanmak gerek bolýar. Terjimeçi türkmen dilindäki her bir goşulmanyň ispan dilindäki haýsy preposisiýa ("a", "de", "en", "para", "por" we ş.m.) ýa-da çalyşma laýyk gelýändigini takyk bilmelidir. Goşulmalaryň we preposisiýalaryň nädogry saýlanmagy terjimäniň manysyny doly üýtgedip ýa-da logiki taýdan garym-gatyşyklyga sebäp bolup biler.
Grammatik Rod we Artikllaryň Terjime Edilmegi
Ispan dilinde islendik at (susstantw) erkeklik (masculino) ýa-da aýallyk (femenino) roduna degişlidir we olar degişli artikllar (el, la, los, las, un, una, unos, unas) bilen bilelikde ulanylýar. Şeýle hem, atlara baglanyşykly bolan sypatlar we çalyşmalar rodda we sanda ylalaşmalydyr. Türkmen dilinde bolsa grammatik rod ýa-da artikl düşünjesi ýokdur. Dünýädäki hemme zat türkmen dilinde rod taýdan bitarapdyr.
Bu ýagdaý türkmençe tekstler ispan diline terjime edilende professional çemeleşmäni talap edýär. Mysal üçin, türkmençe "mugallym" sözi ispan diline geçirilende, kontekste seredip "el profesor" (erkek mugallym) ýa-da "la profesora" (aýal mugallym) diýip takyklaşdyrmalydyr. Şeýle hem, ispan dilindäki näbellilik we bellilik artikllarynyň dogry ulanylmagy, tekstiň okalşynyň tebigy bolmagy üçin örän wajypdyr. Türkmen dilindäki "bir" sözi köplenç näbellilik artikly (un/una) hökmünde terjime edilse-de, hemişe bu düzgün ýöremeýär we kontekstiň talabyna görä artiklsyz hem galdyrylyp bilner.
Işlik Zamanlarynyň we Äheňleriň Laýyklygy
Ispan dili dünýäde işlik zamanlarynyň we äheňleriniň (modo) iň köp we çylşyrymly bolan dilleriniň biridir. Ispan dilinde geçmiş zamany aňlatmak üçin "Pretérito Indefinido" (gutaran geçmiş), "Pretérito Imperfecto" (gutarmadyk ýa-da dowamly geçmiş), "Pretérito Perfecto" ýaly dürli görnüşler bar. Mundan başga-da, subýektiwligi, islegi, şübhäni we gorkyny aňlatmak üçin uly göwrümli "Subjuntivo" (şert-arzuw äheňi) ulgamy bar. Türkmen dilinde hem işlik zamanlary we garaýyşlary (-dy/-di, -ýar/-ýär, -jak/-jek, -an/-en) baý bolsa-da, olaryň ulanylyş prinsipleri düýbünden tapawutlydyr.
Türkmençe geçmiş zamandaky çaklama ýa-da şert goşulmalary ispan diline geçirilen mahalynda, ispan dili grammatikasyndaky "Subjuntivo" zamanlary bilen laýyk getirilmelidir. Mysal üçin: "Eger ol gelse, men giderin" sözi ispança "Si él viene, yo iré" (häzirki wagt üçin ýönekeý şert) ýa-da has çylşyrymly arzuw-şert görnüşinde düzülip bilner. Terjimeçi işlikleriň zaman we äheň laýyklygyny saklamak üçin uly üns bermelidir. Bolmasa, tekstiň wagt logikasy bozulyp, okyjy üçin gapma-garşylykly ýagdaý ýüze çykyp biler.
Medeni we Frazeologik Tapawutlar: Lokalizasiýa
Terjime diňe bir sözleri däl, eýsem medeniýeti hem terjime etmekdir. Türkmen medeniýetine mahsus bolan köp sanly milli düşünjeler we frazeologizmler bar. Mysal üçin: "ak öý", "dutar", "halal", "sakar", "göz-monjuk" we ş.m. Bu sözleri ispan diline göni sözme-söz terjime etmek mümkin däl. Bu ýagdaýda terjimeçi lokalizasiýa ýa-da düşündiriş usullaryndan peýdalanmalydyr. "Ak öý" sözi "yurta turcomana" (türkmen ýurtasy) ýa-da "dutar" sözi "dutar (instrumento musical tradicional turcomano)" diýlip düşündirilişli terjime edilmelidir.
Şeýle hem, türkmençe "Gözüň aýdyň" ýa-da "Gurgunçylykmy?" ýaly gündelik gatnaşykdaky frazeologizmleri ispan dilindäki laýyk medeni ekwiwalentleri bilen çalyşmak gerek. Ispan dilindäki "¡Enhorabuena!" ýa-da "¿Qué tal?" ýaly aňlatmalar göni terjime bolmasa-da, manysy we berýän täsiri boýunça iň laýyk ekwiwalentler bolup hyzmat edýär. Terjimeçi öz işinde okyjynyň medeni aňyna laýyk geljek alternatiwalary tapmagy başarmalydyr. Bu bolsa terjimeçiniň diňe bir dili däl, eýsem şol dilde gürleýän halklaryň durmuşyny we taryhyny hem çuňňur öwrenmegini talap edýär.
Türkmen-Ispan Terjimeçileri Üçin Peýdaly Maslahatlar
- Kontekste üns beriň: Türkmen dilindäki sözler köp manyly bolup biler. Sözleriň manysyny anyklamak üçin hökman sözlemiň we tutuş tekstiň kontekstini göz öňünde tutuň.
- Sözme-söz terjime etmäň: Dilleriň gurluşynyň tapawutlylygy sebäpli, sözme-söz terjime hemişe düşnüksiz we tebigy bolmadyk ispança tekstleriň ýüze çykmagyna sebäp biler.
- Ispan diliniň rod ylalaşyklaryny yzygiderli barlaň: Ispan dilinde sypatlaryň we artikllaryň atlar bilen rod we san taýdan ylalaşygyny hemişe gözegçilikde saklaň. Bu hasam uly göwrümli tekstlerde köp göýberilýän ýalňyşlyklaryň öňüni alar.
- Lokalizasiýa we düşündiriş usullaryny ulanyň: Milli we medeni taýdan aýratyn sözleri terjime edeniňizde düşündirişli terjime usulyny ýa-da ispan medeniýetindäki iň ýakyn nusgasyny saýlap alyň.
- Sözlükleri we terminologiýany dogry saýlaň: Ylmy we professional tekstler üçin ýöriteleşdirilen iki dilli sözlüklerden peýdalanyň we zerur bolsa düşündirişli sözlükler arkaly terminleriň manysyny takyklaşdyryň.
- Stili gorap saklaň: Resmi, çeper ýa-da publisistik tekstleriň özüne mahsus stil aýratynlyklaryny terjime edilýän dilde hem şol derejede saklamaga çalyşyň.