Լեզվաբանական ընդհանուր համատեքստ և համեմատություն
Թարգմանչական արվեստը պահանջում է ոչ միայն բառերի մեխանիկական փոխադրում մի լեզվից մյուսը, այլև երկու տարբեր մշակույթների և լեզվական մտածողությունների խորը ընկալում: Հայերենից մակեդոներեն թարգմանությունը ներկայացնում է առանձնահատուկ մասնագիտական հետաքրքրություն, քանի որ երկու լեզուներն էլ, լինելով հնդեվրոպական լեզվաընտանիքի անդամներ, զարգացել են բոլորովին տարբեր լեզվաբանական ճանապարհներով: Հայերենը կազմում է առանձին ինքնուրույն ճյուղ, մինչդեռ մակեդոներենը հարավսլավոնական լեզու է, որը պատկանում է Բալկանյան լեզվական միությանը և ունի յուրօրինակ կառուցվածքային առանձնահատկություններ: Այս երկու համակարգերի միջև կապ ստեղծելը պահանջում է քերականական, շարահյուսական և իմաստաբանական նրբությունների խորը տիրապետում:
Քերականական սեռի առկայությունն ու բացակայությունը
Հայերենից մակեդոներեն թարգմանելիս առաջին և ամենաակնառու մարտահրավերներից մեկը քերականական սեռի գործոնն է: Ժամանակակից հայերենը զուրկ է քերականական սեռից. գոյականները, ածականները և դերանունները չունեն արական, իգական կամ չեզոք ձևեր: Օրինակ՝ հայերեն «նա» դերանունը հավասարապես վերաբերում է և՛ տղամարդուն, և՛ կնոջը, և՛ երեխային:
Մակեդոներենում, ընդհակառակը, քերականական սեռը հանդիսանում է հիմնարար կատեգորիա: Գոյականները բաժանվում են արական, իգական և չեզոք սեռերի, ինչը պահանջում է, որ դրանց համաձայնեցվեն նաև ածականները, դերանուններն ու բայերի որոշ անցյալ ձևեր: Թարգմանիչը ստիպված է համատեքստից հասկանալ գործող անձի սեռը և համապատասխանաբար ընտրել մակեդոներեն «тој» (նա՝ արական), «таа» (նա՝ իգական) կամ «тоа» (նա/այն՝ չեզոք) դերանունները: Սա պահանջում է լրացուցիչ վերլուծական աշխատանք, հատկապես գրական և գեղարվեստական տեքստեր թարգմանելիս, որտեղ սեռի չեզոքությունը կարող է լինել հեղինակային միտք կամ ոճական հնարք:
Հոլովական համակարգի բախումը. սինթետիկ ընդդեմ անալիտիկի
Հայերենն աչքի է ընկնում իր հարուստ հոլովական համակարգով: Արևելահայերենն ունի յոթ հոլով, որոնք արտահայտվում են հիմնականում վերջավորությունների միջոցով (սինթետիկ կառուցվածք): Յուրաքանչյուր հոլով ունի իր հստակ գործառույթը նախադասության մեջ՝ ցույց տալով ուղղություն, պատկանելություն, միջոց կամ գործողության տեղ:
Մակեդոներենը, ի տարբերություն սլավոնական լեզուների մեծ մասի, գրեթե ամբողջությամբ կորցրել է իր հոլովական համակարգը: Այն անալիտիկ լեզու է, որտեղ հոլովական հարաբերություններն արտահայտվում են նախդիրների և բառերի դասավորության միջոցով: Թարգմանչի խնդիրն է հայերենի հոլովական վերջավորությունները ճիշտ փոխակերպել մակեդոներենի նախդիրների համակարգի:
- Բացառական հոլով (օրինակ՝ «անտառից») -> Մակեդոներենում փոխարինվում է «од» նախդիրով (од шумата):
- Գործիական հոլով (օրինակ՝ «մատիտով») -> Մակեդոներենում արտահայտվում է «со» նախդիրով (со молив):
- Տրական հոլով (օրինակ՝ «ընկերոջը») -> Օգտագործվում է «на» նախդիրը (на пријателот) կամ դերանվանական կարճ ձևերը:
Որոշյալության կարգը և եռակի հոդերը մակեդոներենում
Թե՛ հայերենը, թե՛ մակեդոներենն ունեն որոշյալության կարգ, սակայն դրանց կիրառման եղանակները էականորեն տարբերվում են: Հայերենում որոշյալությունն արտահայտվում է բառի վերջում ավելացող «ը» կամ «ն» հոդերի միջոցով: Մակեդոներենում որոշյալ հոդերը նույնպես կցվում են գոյականի (կամ ածականի) վերջին, սակայն այս լեզուն ունի յուրահատուկ եռակի հոդերի համակարգ, որը ցույց է տալիս առարկայի դիրքը խոսողի նկատմամբ:
- -от, -та, -то (ընդհանուր որոշյալություն). օգտագործվում է, երբ առարկան ընդհանուր առմամբ հայտնի է խոսակիցներին (օրինակ՝ куќата - տունը):
- -ов, -ва, -во (մոտիկություն). ցույց է տալիս խոսողին մոտ գտնվող առարկան (համապատասխանում է հայերենի «այս տունը» իմաստին՝ куќава):
- -он, -на, -но (հեռավորություն). ցույց է տալիս խոսողից հեռու կամ այլ տարածության մեջ գտնվող առարկան (համապատասխանում է հայերենի «այն տունը» իմաստին՝ куќана):
Հայերենից թարգմանելիս պետք է շատ ուշադիր լինել այս նրբությանը, որպեսզի տեքստը հնչի բնական և փոխանցի տարածական ճիշտ կողմնորոշումը, որը հեղինակը կարող էր նկատի ունենալ նկարագրական ձևերով:
Բայական համակարգի և կերպի առանձնահատկությունները
Մակեդոներենի բայական համակարգը չափազանց բարդ է և հարուստ: Ինչպես մյուս սլավոնական լեզուները, այն ունի բայի կերպի կատեգորիա՝ կատարյալ և անկատար կերպեր: Հայերենում բայի կերպային իմաստները հաճախ արտահայտվում են տարբեր ժամանակաձևերի կամ նկարագրական կառույցների միջոցով, ուստի թարգմանիչը պետք է ճշգրիտ ընտրի համապատասխան բայական կերպը մակեդոներենում, որպեսզի ճիշտ փոխանցի գործողության ավարտված կամ ընթացիկ լինելը:
Բացի այդ, մակեդոներենում գոյություն ունի հատուկ վերապատմողական եղանակ (renarrative mood): Այն կիրառվում է այն դեպքերում, երբ խոսողը անձամբ չի ականատես եղել գործողությանը, այլ լսել է մեկ ուրիշից: Հայերենում նման իմաստներն արտահայտվում են «եղել է», «ասում են», «իբր թե» բառերի կամ անցյալ կատարյալ ժամանակաձևի հատուկ երանգավորումների միջոցով: Ճիշտ թարգմանության համար պահանջվում է այս լեզվական նրբության խորը տիրապետում, հատկապես լրագրողական և պատմողական տեքստերում:
Դերանվանական կրկնապատկում (Pronominal Reduplication)
Մակեդոներենի մյուս բնորոշ գիծը դերանվանական կրկնապատկումն է (ձևավորվում է դերանվան կարճ և լրիվ ձևերի զուգահեռ կիրառմամբ): Օրինակ՝ «Ես տեսա Գեորգիին» նախադասությունը մակեդոներեն թարգմանելիս պետք է ասել «Го видов Ѓорѓи» (բառացի՝ «Նրան տեսա Գեորգիին»): Հայերենի համար սա անսովոր կառույց է, և թարգմանիչները պետք է զգոն լինեն, որպեսզի չսխալվեն շարահյուսական կառուցվածքում և ապահովեն նախադասության բնական հնչողությունը մակեդոներեն ընթերցողի համար:
Գործնական խորհուրդներ թարգմանիչներին
Հայերենից մակեդոներեն հաջող թարգմանություն իրականացնելու համար խորհուրդ է տրվում հետևել հետևյալ կանոններին.
- Ուշադրություն դարձրեք նախադասության բառակարգին. Հայերենն ունի համեմատաբար ազատ բառակարգ, մինչդեռ մակեդոներենում բառերի հաջորդականությունն ավելի կանոնակարգված է, հատկապես դերանունների կարճ ձևերի (կլիտիկաների) կիրառման ժամանակ:
- Ճիշտ կիրառեք դերանունների կրկնապատկումը. Մակեդոներենին բնորոշ է թեք հոլովներով դերանունների կրկնապատկումը (օրինակ՝ «Му реков на братот» - Ես եղբորն ասացի): Սա հայերենում չկա և կարող է սկսնակների մոտ սխալների պատճառ դառնալ:
- Խուսափեք բառացի թարգմանություններից. Մշակութային իրողությունները, դարձվածքներն ու ասացվածքները պետք է թարգմանվեն իմաստային համարժեքներով, այլ ոչ թե բառ առ բառ: Օրինակ՝ հայկական դարձվածքները պետք է փոխարինվեն մակեդոնական համապատասխան փոխաբերություններով:
Այսպիսով, հայերենից մակեդոներեն թարգմանությունը պահանջում է բարձր պրոֆեսիոնալիզմ, երկու լեզուների քերականական կառուցվածքների խորը համեմատական վերլուծություն և լեզվական նուրբ զգացողություն, ինչը թույլ կտա ապահովել թարգմանության բարձր որակ և բնական հնչողություն: