Հայերենից իդիշ թարգմանությունը ներկայացնում է յուրահատուկ լեզվաբանական, կառուցվածքային և մշակութային մարտահրավեր: Թեև երկու լեզուներն էլ պատկանում են հնդեվրոպական լեզվաընտանիքին, դրանց զարգացման պատմական ուղիները, քերականական կառուցվածքները և գրային համակարգերը հանգեցրել են արմատական տարբերությունների: Այս հոդվածում մանրամասնորեն կվերլուծենք հայերենից իդիշ թարգմանության հիմնական դժվարությունները, քերականական ու բառապաշարային տարբերությունները և կներկայացնենք գործնական խորհուրդներ թարգմանիչների համար՝ որակյալ, սահուն և տեղայնացված բովանդակություն ստանալու նպատակով:
1. Գրային համակարգեր և տեքստի ուղղվածություն (RTL vs LTR)
Առաջին ակնհայտ տարբերությունը, որին բախվում է թարգմանիչը, գրային համակարգերի և տեքստի ուղղվածության տարբերությունն է: Հայերենը գրվում է ձախից աջ՝ օգտագործելով Մեսրոպյան ինքնատիպ այբուբենը, մինչդեռ իդիշը գրվում է աջից ձախ՝ հիմնված եբրայական այբուբենի վրա: Սա պահանջում է ոչ միայն լեզվական, այլև տեխնիկական զգոնություն, հատկապես թվային բովանդակության թարգմանության, կայքերի տեղայնացման և էջադրման (DTP) ժամանակ: Ծրագրային ապահովման մեջ RTL (Right-to-Left) ռեժիմի սխալ կարգավորումը կարող է հանգեցնել տեքստի խառնաշփոթի կամ տառերի սխալ հաջորդականության:
Իդիշում եբրայական տառերը հարմարեցված են հնչյունային համակարգին. ի տարբերություն եբրայերենի, որտեղ ձայնավորները հիմնականում չեն գրվում (կոնսոնանտային գիր), իդիշում որոշ բաղաձայն տառեր կատարում են ձայնավորների դեր (օրինակ՝ «ալեֆը»՝ ա կամ օ հնչյունների համար, «այնը»՝ է, «վավը»՝ ու, իսկ «յոդը»՝ ի կամ յ): Թարգմանիչը պետք է հիանալի տիրապետի իդիշի ուղղագրական կանոններին և հնչյունաբանությանը, որպեսզի կարողանա ճշգրիտ տառադարձել հայկական անձնանունները, տեղանունները կամ մշակութային տերմինները, որոնք չունեն ուղղակի թարգմանություն իդիշում:
2. Քերականական սեռի խնդիրը
Ժամանակակից հայերենը (ինչպես արևելահայերենը, այնպես էլ արևմտահայերենը) պատմական զարգացման ընթացքում ամբողջությամբ կորցրել է քերականական սեռի կատեգորիան: Գոյականները չեն բաժանվում արական, իգական կամ չեզոք խմբերի, իսկ դերանուններն ունեն ընդհանուր ձևեր (օրինակ՝ «նա» դերանունը հավասարապես վերաբերում է թե՛ տղամարդկանց, թե՛ կանանց, թե՛ առարկաներին):
Ի տարբերություն հայերենի, իդիշը պահպանել է գերմանական լեզուներին բնորոշ եռասեռ համակարգը՝ արական (זכר - զախեր), իգական (נקבה - նեկեվե) և չեզոք (נייטראַל - նեյտրալ): Սա նշանակում է, որ հայերենից իդիշ թարգմանելիս յուրաքանչյուր գոյականի համար պետք է ընտրել համապատասխան սեռը, որն իր հերթին որոշում է որոշյալ հոդի (der, di, dos) և ածականների վերջավորությունների ընտրությունը նախադասության մեջ: Օրինակ՝ հայերեն «տուն» բառը չեզոք է սեռի առումով, բայց իդիշում այն ունի չեզոք սեռ (דאָս הויզ - dos hoyz), իսկ «ձեռք» բառը իդիշում իգական սեռի է (די האַנט - di hant): Թարգմանչից պահանջվում է խորը համատեքստային վերլուծություն՝ որոշելու համար, թե երբ է հայերեն անձնական դերանունը («նա») վերաբերում կնոջը (իդիշում՝ זי - zi), տղամարդուն (իդիշում՝ ער - er) կամ անկենդան առարկային (իդիշում՝ עס - es):
3. Հոլովական համակարգերի համեմատություն և շարահյուսական կառուցվածք
Հայերենն ունի հարուստ հոլովական համակարգ (արևելահայերենում՝ 7 հոլով, արևմտահայերենում՝ 6), որտեղ հոլովական հարաբերություններն արտահայտվում են գոյականի վերջավորությունների փոփոխությամբ (սինթետիկ կառուցվածք): Իդիշում հոլովական համակարգը զգալիորեն պարզեցված է և ունի ընդամենը երեք կամ չորս ակտիվ հոլով (ուղղական, հայցական, տրական, իսկ սեռականը հաճախ փոխարինվում է նախդիրավոր կառույցներով):
Հայերենի բարդ հոլովական կառույցները իդիշ թարգմանելիս անհրաժեշտ է օգտագործել նախդիրների և որոշյալ հոդերի համակցություններ: Օրինակ՝ հայերենի գործիական հոլովը («գրչով», «նավով») իդիշում հիմնականում արտահայտվում է «միտ» (mit) նախդրի և տրական հոլովի միջոցով: Բացառական հոլովը («քաղաքից») արտահայտվում է «ֆուն» (fun) նախդրով: Այս անցումը սինթետիկ կառուցվածքից անալիտիկ կառուցվածքի պահանջում է նախադասության շարահյուսական վերակառուցումներ: Բացի այդ, իդիշն ունի խիստ բառերի դասավորություն նախադասության մեջ (գերմանական լեզուներին բնորոշ V2 կանոնը՝ բայը երկրորդ տեղում է), մինչդեռ հայերենում բառերի դասավորությունը շատ ավելի ազատ է և կախված է տրամաբանական շեշտադրումներից:
4. Բառապաշարի բազմաշերտությունը և մշակութային ազդեցությունները
Իդիշը հայտնի է իր բազմաշերտ բառապաշարով, որը բաղկացած է երեք հիմնական տարրերից՝ գերմանական (մոտ 70-75%), եբրայա-արամեական (մոտ 15-20%) և սլավոնական (մոտ 10%): Յուրաքանչյուր շերտ օգտագործվում է որոշակի իմաստային և ոճական համատեքստում, ինչը թարգմանչից պահանջում է բացառիկ նրբանկատություն:
- Եբրայական բաղադրիչ (Loshn-koydesh): Օգտագործվում է կրոնական, ընտանեկան, բարոյական և ավանդական հասկացությունների համար: Հայերեն հոգևոր, փիլիսոփայական կամ աստվածաբանական տեքստերը թարգմանելիս հաճախ անհրաժեշտ է ընտրել իդիշի եբրայական ծագում ունեցող բառերը՝ տեքստի իսկությունն ու բնական հնչողությունը պահպանելու համար:
- Գերմանական բաղադրիչ (Germanic component): Կազմում է առօրյա կյանքի, գիտության, տեխնիկայի, առևտրի և ընդհանուր հաղորդակցության հիմքը: Սա այն բառապաշարն է, որն ամենից շատն է օգտագործվում չեզոք տեղեկատվական տեքստերում:
- Սլավոնական բաղադրիչ (Slavic component): Հաճախ արտահայտում է հույզեր, փաղաքշական երանգներ, ընտանեկան ջերմություն կամ առօրյա կենցաղային իրողություններ:
Հայերենից թարգմանելիս կարևոր է հաշվի առնել թիրախային լսարանի մշակութային յուրահատկությունները: Քանի որ իդիշով հիմնականում խոսում են հրեական տարբեր համայնքներ (հատկապես ուլտրաօրթոդոքսալ կամ հասիդական շրջանակներում Նյու Յորքում, Իսրայելում և Եվրոպայում), տեքստի տեղայնացումը (localization) պետք է կատարվի խիստ զգուշությամբ: Օրինակ՝ քրիստոնեական համատեքստ ունեցող հայերեն արտահայտությունները կամ բառերը պետք է զգուշորեն թարգմանվեն՝ հաշվի առնելով իդիշախոսների կրոնական ու մշակութային ընկալումները:
5. Բայի ժամանակաձևերը և կերպային տարբերությունները
Հայերենի բայական համակարգը բնութագրվում է հարուստ խոնարհմամբ, բազմաթիվ սահմանական, հրամայական, ըղձական, հարկադրական և պայմանական եղանակներով ու ժամանակաձևերով: Իդիշում բայի համակարգը կրել է սլավոնական լեզուների զգալի ազդեցությունը, հատկապես բայի կերպի (կատարյալ և անկատար) առումով: Սա թույլ է տալիս արտահայտել գործողության տևողությունը կամ ավարտվածությունը հատուկ նախածանցների միջոցով:
Իդիշում անցյալ ժամանակը հիմնականում կազմվում է բարդ ձևով (օգտագործելով «հաբն»՝ ունենալ, կամ «զայն»՝ լինել օժանդակ բայերը և անցյալ դերբայը): Թարգմանիչը պետք է ուշադիր լինի հայերենի անցյալ կատարյալի («գրեցի») և անցյալ անկատարի («գրում էի») տարբերակմանը՝ իդիշում համապատասխան կերպային իմաստն արտահայտելու համար: Բացի այդ, կրավորական կառույցները իդիշում հաճախ արտահայտվում են «վերն» (wern - դառնալ) օժանդակ բայով, որը պետք է ճիշտ համադրվի հայերենի կրավորական սեռի բայերի հետ:
6. Գործնական խորհուրդներ թարգմանիչների համար
Հայերենից իդիշ հաջողված և պրոֆեսիոնալ թարգմանություն իրականացնելու համար խորհուրդ է տրվում հետևել հետևյալ քայլերին.
- Համատեքստի և լսարանի որոշում. Պարզեք, թե ով է լինելու թիրախային ընթերցողը (օրինակ՝ ակադեմիական շրջանակներ, թե հասիդական համայնք): Դրանից է կախված բառապաշարի և ուղղագրության (օրինակ՝ սովետական ուղղագրություն, թե կլասիկ YIVO համակարգ) ընտրությունը:
- Քերականական սեռի և հոլովների ճշգրտում. Օգտագործեք ակադեմիական բառարաններ գոյականների սեռը ստուգելու համար, քանի որ սխալ սեռի ընտրությունը կարող է անընթեռնելի դարձնել նախադասությունը:
- RTL ձևաչափի ճիշտ կիրառում. Համոզվեք, որ թարգմանված տեքստը ճիշտ է ցուցադրվում էկրանին, և կետադրական նշանները հայտնվում են նախադասության համապատասխան (ձախ) կողմում:
- Մշակութային համարժեքների որոնում. Խուսափեք բառացի թարգմանություններից: Իդիշն ունի հարուստ դարձվածաբանություն (իդիշիզմներ), որոնք ավելի լավ կփոխանցեն հայերեն պատկերավոր արտահայտությունների իմաստը:
Այսպիսով, հայերենից իդիշ թարգմանությունը պահանջում է ոչ միայն երկու լեզուների քերականական նրբությունների խորը տիրապետում, այլև երկու ժողովուրդների պատմական ու մշակութային ժառանգության ճանաչում: Ճիշտ մեթոդաբանության կիրառումը թույլ կտա ստեղծել այնպիսի բնագիր, որը կընկալվի որպես բնական և հասկանալի տեքստ իդիշախոս լսարանի համար: