Азыркы ааламдашуу доорунда маданияттар аралык жана тилдер аралык байланыштардын мааниси өтө жогору. Бул контекстте кыргыз тилинен армян тилине которуу процесси уникалдуу тилдик феномен болуп саналат. Анткени бул эки тил таптакыр башка тил үй-бүлөлөрүнө кирет жана алардын структуралык, грамматикалык өзгөчөлүктөрү бири-биринен кескин айырмаланат. Кыргыз тили — түрк тилдер үй-бүлөсүнө таандык, агглютинативдүү тил. Ал эми армян тили — индоевропа тилдер үй-бүлөсүндө өзүнчө бир бутакты түзгөн, флективдүү тил болуп эсептелет. Төмөндө кыргыз тилинен армян тилине сапаттуу котормо жасоонун негизги нюанстары, кыйынчылыктары жана кесипкөй котормочулар үчүн пайдалуу сунуштар каралат.
Синтаксистик структура: Сүйлөмдүн түзүлүшү
Кыргыз жана армян тилдеринин эң негизги айырмачылыктарынын бири — сүйлөмдөгү сөздөрдүн тартиби. Кыргыз тилинде классикалык туруктуу сөз тартиби колдонулат: SOV (Subject - Object - Verb) же Ээ - Толуктооч - Баяндооч. Башкача айтканда, этиш (кыймыл-аракет) дээрлик ар дайым сүйлөмдүн аягында келет. Армян тилинде болсо сөз тартиби кыйла эркин, бирок негизги жана эң көп колдонулган структурасы — SVO (Subject - Verb - Object) же Ээ - Баяндооч - Толуктооч. Бул айырмачылык котормочудан сүйлөмдү толугу менен кайра курууну талап кылат.
Мисалы, кыргыз тилиндеги "Мен эртең жаңы китепти сатып алам" деген сүйлөмдү армян тилине сөзмө-сөз которгондо синтаксистик ката пайда болот. Армян тилинин нормаларына ылайык, бул сүйлөм "Мен эртең сатып алам жаңы китепти" (Ես վաղը կգնեմ նոր գիրքը) деп түзүлүшү керек. Котормочу эки тилдин тең синтаксистик ийкемдүүлүгүн билип, маанини жоготпостон, окурмандарга табигый угула тургандай кылып сүйлөмдү калыптандырууга милдеттүү.
Морфологиялык өзгөчөлүктөр: Агглютинация жана Флексия
Морфология деңгээлинде кыргыз жана армян тилдеринин курулуш принциптери карама-каршы келет. Кыргыз тили агглютинативдүү тил болгондуктан, сөз жасоо жана сөз өзгөртүү негизги сөзгө ырааттуу түрдө бир гана маанини билдирген мүчөлөрдүн уланышы аркылуу ишке ашат. Армян тили болсо флективдүү (синтетикалык жана аналитикалык каражаттардын айкалышы) тил болуп саналат. Мында бир эле мүчө (флексия) бир эле учурда бир нече грамматикалык маанини (мисалы, санды, жөндөмөнү же чакты) билдириши мүмкүн.
Эки тилдин жөндөмө системасын салыштыруу котормочулар үчүн өзгөчө мааниге ээ. Төмөнкү таблицада кыргыз жана армян тилдеринин жөндөмөлөрүнүн өз ара шайкештиги көрсөтүлгөн:
| Кыргыз тилинин жөндөмөлөрү | Армян тилинин жөндөмөлөрү (Чыгыш армян адабий тили) | Котормодогу шайкештик жана өзгөчөлүктөр |
|---|---|---|
| Атооч (Ким? Эмне?) | Ուղղական (Ughghakan) | Негизги сөз мүчөлөрү, сүйлөмдүн ээси катары кызмат кылат. |
| Илик (Кимдин? Эмненин?) | Սեռական (Serakan) | Таандык байланышты көрсөтөт. Түз которулат. |
| Барыш (Кимге? Эмнеге?) | Տրական (Trakan) | Багытты, кыймыл-аракеттин объектисин билдирет. Армян тилинде формасы боюнча генитивге окшош келиши мүмкүн. |
| Табыш (Кимди? Эмнени?) | Հայցական (Haytsakan) | Кыймыл-аракет тикелей багытталган объекти көрсөтөт. |
| Жатыш (Кимде? Эмнеде?) | Ներգոյական (Nergoyakan) / Сераκαν + предлогдор | Кыймыл-аракеттин ордун билдирет. Армян тилинде кээде атайын жатыш жөндөмөсү колдонулса, кээде сөз айкаштары аркылуу берилет. |
| Чыгыш (Кимден? Эмнеден?) | Բացառական (Batsarakan) | Баштапкы чекитти же себепти көрсөтөт. Эки тилде тең функциялары окшош. |
| (Шайкештик жок) | Գործիական (Gortsian - Инструменталдык) | Кыргыз тилиндеги "- менен", "- аркылуу" деген кызматчы сөздөр жана чыгыш жөндөмөсү аркылуу которулат. |
Этиштер жана чак системасы
Этиш категориясы котормодогу эң татаал маселелердин бири. Кыргыз тилинде жардамчы этиштердин (мисалы: жатып алуу, келе жатуу, жиберүү, көрүү) кеңири системасы бар, алар кыймыл-аракеттин өңүтүн, мүнөзүн жана узактыгын (Aktionsart) көрсөтүп турат. Армян тилинде мындай түзүлүштөр жок. Армян тилинин этиш системасы чактардын жана ыңгайлардын (салыштырмалуу, буйрук, шарттуу ж.б.) аналитикалык жана синтетикалык формаларына таянат.
Мисалы, кыргыз тилиндеги "жазып койду" деген этиш кыймыл-аракеттин тез арада бүткөнүн жана жеңилдигин билдирет. Муну армян тилине которууда жөнөкөй өткөн чакты (գրեց - grets) же кыймыл-аракеттин ушул өзгөчөлүгүн баса белгилеген тактоочторду кошуу керек болот. Андан сырткары, армян тилинде этиштин жактарына карата өзгөрүшү абдан татаал жана ал кыргыз тилиндегидей жөнөкөй логикага эмес, тарыхый калыптанган этиштик топторго (экинчи жана биринчи жактагы өзгөрүүлөр) баш ийет.
Алфавиттик айырмачылыктар жана транслитерация
Кыргыз тили кирилл алфавитин колдонот, ал кирилл графикасына негизделген. Армян тили болсо V кылымдын башында Месроп Маштоц тарабынан түзүлгөн өзгөчө армян алфавитин (39 тамгадан турат) колдонот. Бул жерде негизги маселе энчилүү аттарды, географиялык аталыштарды жана маданий терминдерди туура транслитерациялоодо жаралат.
Кыргыз тилиндеги өзгөчө тыбыштарды (Ө, Ү, Ң, Ж) армян алфавитинде так бирдей берүү мүмкүн эмес. Котормочулар эл аралык стандарттарды жана тилдин фонетикалык шайкештигин эске алуу менен иштеши керек. Мисалы, кыргызча "Жаныбек" деген ысым армян тилинде "Ջանիբեկ" (Janibek) деп берилет, ал эми "Түп" району "Տյուպ" же фонетикалык өзгөчөлүгү эске алынып которулушу шарт. Түз которууда фонетикалык бурмалоолорду болтурбоо үчүн орус тили аркылуу өткөн транслитерациядан качып, түздөн-түз кыргыз тыбышынан армян тыбышына багыт алуу зарыл.
Маданий реалиялар жана фразеологиялык бирдиктер
Тил — бул маданияттын күзгүсү. Кыргыз элинин көчмөн турмушуна, мал чарбачылыгына жана тоолуу аймактын табиятына байланыштуу калыптанган көптөгөн сөздөр жана терминдер бар. Башка жагынан алганда, армян маданияты байыркы отурукташкан дыйканчылык, христиандык салттар жана кавказдык өзгөчөлүктөр менен сугарылган. Бул эки башка маданий тажрыйба котормодо лексикалык боштуктарды (лакуналарды) жаратат.
- Маданий боштуктар: "Жайлоо", "кымыз", "устукан", "төр", "көк бөрү" сыяктуу кыргыз терминдеридин армян тилинде түздөн-түз эквиваленти жок. Буларды которууда түшүндүрмө котормо ыкмасын колдонуу же тексттин ичинде ошол бойдон калтырып, шилтемеде (footnote) кеңири маалымат берүү туура болот.
- Диний жана философиялык түшүнүктөр: Армян тилиндеги көптөгөн фразеологизмдер жана каада-салт сөздөрү христиандык диний тексттерге тыгыз байланыштуу. Аларды кыргыз тилине которууда ислам маданиятында калыптанган же жалпы дүйнө таанымдык түшүнүктөрдү кылдаттык менен тандап алуу талап кылынат.
- Идиомалар: Сөзмө-сөз которуу идиомалардын маанисин толугу менен жоготот. Мисалы, кыргызча "жүрөгү түштү" дегенди армян тилине "жүрөгү кулады" деп которуу туура эмес, анын ордуна "абдан коркту" же армян тилиндеги мааниси окшош "սիրտը դողալ" (жүрөгү титирөө) идиомасын колдонуу керек.
Котормочулар үчүн практикалык сунуштар
Кыргыз тилинен армян тилине сапаттуу жана профессионалдуу котормолорду ишке ашыруу үчүн төмөнкү эрежелерди сактоо сунушталат:
- Контекстке маани берүү: Сөздөрдүн түздөн-түз маанисине гана таянбастан, сүйлөмдүн жалпы контекстин жана тексттин стилин (илимий, публицистикалык, көркөм же расмий) эске алуу керек.
- Эквиваленттерди издөө: Өзгөчө фразеологизмдер жана макал-лакаптар үчүн маанилик жактан толук дал келген армян альтернативаларын табууга аракет кылыңыз. Бул тексттин окумдуулугун жогорулатат.
- Аралык тилдин таасирин азайтуу: Көбүнчө котормочулар орус тилин ортомчу (bridge language) катары колдонушса, бул түпнускадагы маанилик назик өзгөчөлүктөрдүн жоголушуна алып келиши мүмкүн. Мүмкүн болушунча түздөн-түз которууга басым жасаңыз.
- Сөздүктөр жана заманбап куралдар менен иштөө: Эки тилдин ортосундагы түз сөздүктөр аз болгондуктан, контексттик сөздүктөрдү, терминологиялык базаларды жана CAT (Computer-Assisted Translation) программаларын эффективдүү пайдалануу зарыл.
Жогоруда айтылган синтаксистик, морфологиялык жана маданий өзгөчөлүктөрдү эске алуу менен жасалган котормо гана жогорку сапатка жана тактыкка ээ боло алат. Бул эки башка тилдик жана маданий дүйнөнүн ортосундагы байланышты куруу котормочудан терең изилдөөнү жана чыгармачылык мамилени талап кылат.