Translatio inter duas linguas quae non solum temporis et spatii intervallis sed etiam structurae typologia separantur, unum ex difficillimis operibus in re linguistica habetur. Conversio textuum ex lingua Latina, quae est lingua synthetica ac flexiva indoeuropaea, in linguam Birmanam (seu Myanmarensem), quae ad familiam Sino-Tibetanam pertinet ac proprietates habet analyticas, tonales et agglutinantes, postulat non solum profundam utriusque sermonis cognitionem, sed etiam specialem methodologiam. In hoc tractatu, de viis, difficultatibus et consiliis huius peculiaris translationis disseremus, ut interpretes ad maiorem fidem et eloquentiam perducantur.
I. Comparatio Systematum Grammaticorum: Flexio vs. Particulae
Prima et maxima difficultas in his duabus linguis comparandis in ipsa verborum structura consistit. Nomen Latinum declinatur et per sex casus usitatos (nominativum, genitivum, dativum, accusativum, vocativum, ablativum) munus syntacticum in sententia designat. Lingua autem Birmana his casibus omnino caret. Loco flexionis, Birmanus sermo utitur particulis postpositis (quae post nomina ponuntur) ad indicandum quid nomen in sententia efficiat. Exempli gratia, particula ka (က) subiectum vel actorem designare solet, dum particula go (ကို) obiectum directum demonstrat, et particula ha (ဟာ) thema enuntiati indicat.
Praeterea, ordo verborum in sententia Latina est liberrimus, cum declinatio ipsa sensum detegat, etsi saepissime verbum in fine ponatur. Lingua Birmana stricte ordinem SOV (Subiectum, Obiectum, Verbum) sequitur. Si in Latina sententia declinatio claritatem praestat etiam cum verborum ordo mutatur, in Birmana quaelibet mutatio ordinis particularum sensum totius enuntiati prorsus perturbare potest. Translator igitur debet structuram Latinam prius deconstruere et deinde ad strictam syntaxim Birmanam cum aptis particulis reformare.
II. De Complexis Syntaxeos Latinae Formis Resolvendis
Nonnullae structurae Latinae nullam directam correspondentiam habent in grammatica Birmana, unde interpres aliam viam quaerere cogitur. Duas praecipuas constructiones hic examinabimus:
- Ablativus Absolutus: Haec constructio Latina, quae temporis, causae, aut condicionis adiuncta exprimit per participium et nomen in casu ablativo posita, in Birmanam transferri non potest simili structura participiali. Interpres oportet hanc constructionem in plenam clausulam temporalem vel causalem resolvere. Ubi Latinus dicit "Caesare duce, milites pugnaverunt", Birmane verti oportet quasi: "Cum Caesar esset dux, milites pugnaverunt" vel "Quia Caesar duceret, milites pugnaverunt". Ad hoc exprimendum, particulae causales ut thocraung (သောကြောင့်) vel temporales ut akar par (အခါတွင်) adhibendae sunt, clausulam integram regentes.
- Accusativus cum Infinitivo (AcI): Sententiae declarativae vel obliquae quae in Latina oratione per accusativum subiecti et verbum in infinitivo exprimuntur (ut in illo: "Credo te esse sapientem"), in Birmana lingua formam directioris enuntiati accipiunt cum particula declarativa seu quotativa. Saepissime particula hu (ဟု) vel kyaung (ကြောင်း) in fine clausulae ponitur ad significandum id quod dicitur vel cogitatur. Structura Birmana sic se habebit: "Tu sapiens es [hu] credo".
III. De Classificatoribus Numeralibus et Aspectu Verborum
Alia res notatu dignissima est usus classificatorum numeralium in lingua Birmana. In Latina, res numerari possunt directo nomine cum numero iuncto, ut "tres homines" aut "duo libri". In Birmana lingua, fieri non potest ut numerus nomini sine intermedio classificatore iungatur. Interpres debet addere nomen categorizans secundum naturam rei: pro hominibus dicitur yauk (ယောက်), pro animalibus kaung (ကောင်), pro libris vel chartis ok (အုပ်). Ergo "tres homines" fit "homo tres [classificator hominum]" (လူသုံးယောက် - lu thon yauk). Haec structura Latino animo aliena est, sed ad translationem Birmanam faciendam omnino necessaria ac propria.
Verba quoque magnam discrepantias praebent. Tempora Latina (praesens, imperfectum, futurum, perfectum, plusquamperfectum) ad actionis tempus praecipue referuntur. In lingua Birmana, aspectus actionis (utrum actio sit perfecta, progrediens, vel futura) magis per particulas verbales definitur. Exempli gratia, particula pyi (ပြီ) significat actionem completam esse, dum particula ne (နေ) actionem in progressu ostendit, et particula me (မည်) eventum futurum vel expectatum. Interpres Latinus debet intellegere non solum quando res gesta sit, sed quo modo et quo aspectu, ut rectam particulam verbalem Birmanam seligat.
IV. De Discrimine Culturali et Vocabulis Lexicalibus
Interpretatio non est tantum grammatica conversio, sed etiam culturarum translatio. Textus Latini veteres vel medii aevi pleni sunt notionibus iuridicis, philosophicis et religiosis quae ad mundum Graeco-Romanum et Christianum pertinent (ut salus, gratia, iustitia, senatus, imperium). Lingua Birmana autem magnam partem sui vocabularii abstracti et philosophici ex lingua Palica (lingua sacra Buddhismi Theravada) ac lingua Sanscrita traxit.
Cum interpres occurrit verbis ut "anima" vel "peccatum", caute agere debet. Si in translatione Birmana utitur verbis Buddhisticae traditionis ut akutho (အကုသိုလ် - demeritum, karma malum) pro peccato, significatio Christiana vel classica Latina mutari potest. Similiter, verbum "iustitia" potest reddi per terminos ad iustitiam legalem spectantes vel per tara (တရား - lex moralis, Dhamma). Ideo necessarium est explicare vel glossas addere cum notio Latina nullam aequivalentiam exactam in cultura Birmana habeat.
V. Consilia Optima ad Bene Interpretandum
Ut translatio ex Latina in Birmanam succedat, haec praecipua consilia observari oportet:
- Deconstructio Syntaxeos: Sententias longas et periodos Latinas (quae saepe multis clausulis subordinatis abundant) in breviores et simpliciores sententias Birmanas dividere oportet. Structura Birmana simplicitatem et ordinem linearem amat.
- De Registris et Honorificis Observandis: Lingua Birmana magnam habet gradationem honorificorum et particularum urbanitatis (ut khya - ခင်ဗျာ, vel rshin - ရှင်). Translator determinare debet quem register textus Latinus habeat (an sit sermo historicus, philosophicus, an epistula familiaris) et particulas urbanitatis ad id accommodare.
- Studium Linguarum Palicae Sanscritaeque: Quia Palica lingua similiter ac Latina est lingua flexiva indoeuropaea, multae structurae abstractae melius in Birmanam convertuntur si consideratur quomodo textus Palici in eandem linguam olim translati sint (methodus vulgo nissaya appellata).
Ad extremum, translatio ex lingua Latina in Birmanam est pons inter duos mundos intellectuales diversissimos. Qui hunc pontem aedificat, non solum verbis uti debet, sed etiam animo et intellectu utriusque culturae. Per diligentem analysim grammaticae et reverentiam contextus, fieri potest ut Latini scriptores etiam in terris orientis lucide et pulchre loquantur.