ການແປພາສາລະຫວ່າງສອງພາສາທີ່ມີຄວາມແຕກຕ່າງກັນຢ່າງຫຼວງຫຼາຍທາງດ້ານວັດທະນະທຳ ແລະ ໂຄງສ້າງໄວຍາກອນ ເຊັ່ນ ພາສາລາວ ແລະ ພາສາລີຕູອານີ (Lithuanian) ແມ່ນວຽກງານທີ່ມີຄວາມທ້າທາຍສູງ ແລະ ຕ້ອງອາໄສຄວາມຊ່ຽວຊານສະເພາະດ້ານ. ພາສາລາວເປັນພາສາໃນຕະກູນໄທ-ກະໄດ ທີ່ມີລັກສະນະເປັນພາສາຄຳໂດດ (Analytic Language) ບໍ່ມີການຜັນຄຳຕາມເພດ, ພົດ, ຫຼື ກາລະ. ໃນທາງກົງກັນຂ້າມ, ພາສາລີຕູອານີ ເປັນພາສາໃນຕະກູນອິນໂດ-ຢູໂຣບ ທີ່ມີຄວາມເກົ່າແກ່ ແລະ ຍັງຄົງຮັກສາໂຄງສ້າງໄວຍາກອນແບບດັ້ງເດີມໄວ້ຢ່າງໜາແໜ້ນ ເຊິ່ງຈັດຢູ່ໃນກຸ່ມພາສາທີ່ມີການຜັນຄຳຢ່າງຊັບຊ້ອນ (Highly Inflected Language). ບົດຄວາມນີ້ຈະພາທ່ານໄປເຈາະເລິກເຖິງຂະບວນການ, ຈຸດພິເສດ ແລະ ເຕັກນິກຕ່າງໆ ທີ່ຈະຊ່ວຍໃຫ້ນັກແປສາມາດຖ່າຍທອດຄວາມໝາຍຈາກພາສາລາວໄປເປັນພາສາລີຕູອານີໄດ້ຢ່າງຖືກຕ້ອງ ແລະ ເປັນທຳມະຊາດທີ່ສຸດ.
ຄວາມແຕກຕ່າງດ້ານໂຄງສ້າງລະຫວ່າງພາສາລາວ ແລະ ພາສາລີຕູອານີ
ເພື່ອເຮັດວຽກແປໄດ້ຢ່າງມີປະສິດທິພາບ, ນັກແປຈຳເປັນຕ້ອງເຂົ້າໃຈໂຄງສ້າງພື້ນຖານຂອງທັງສອງພາສານີ້ຢ່າງເລິກເຊິ່ງ:
- ພາສາລາວ: ອາໄສລະບົບຄຳໂດດ, ຄວາມໝາຍຂອງປະໂຫຍກຂຶ້ນຢູ່ກັບການລຽງລໍາດັບຄຳ (Subject-Verb-Object) ແລະ ການໃຊ້ຄຳຊ່ວຍ ຫຼື ຄຳບອກບໍລິບົດ ເຊັ່ນ ຄຳບອກເວລາ (ມື້ວານນີ້, ຕອນນີ້, ຊິ) ເພື່ອສະແດງເຖິງກາລະ ແລະ ອາການ.
- ພາສາລີຕູອານີ: ອາໄສການຜັນຄຳ (Declension ແລະ Conjugation) ເປັນຫຼັກ. ຕຳແໜ່ງຂອງຄຳໃນປະໂຫຍກສາມາດຢືດຢຸ່ນໄດ້ຫຼາຍ ເພາະໜ້າທີ່ຂອງຄຳແຕ່ລະຄຳຈະຖືກກຳນົດໂດຍຫາງສຽງ ຫຼື ສ່ວນລົງທ້າຍຂອງຄຳ (Endings) ທີ່ສະແດງເຖິງໜ້າທີ່ທາງໄວຍາກອນ.
ສິ່ງທ້າທາຍຫຼັກໃນການແປພາສາລາວເປັນລີຕູອານີ
1. ລະບົບການຜັນຄຳນາມ ແລະ ກໍລະນີໄວຍາກອນ (Cases)
ພາສາລີຕູອານີມີລະບົບການຜັນຄຳນາມທີ່ເອີ້ນວ່າ Cases ເຖິງ 7 ກໍລະນີ (Nominative, Genitive, Dative, Accusative, Instrumental, Locative, Vocative). ຄຳນາມແຕ່ລະຄຳຈະຕ້ອງປ່ຽນຮູບຮ່າງໄປຕາມໜ້າທີ່ຂອງມັນໃນປະໂຫຍກ. ສໍາລັບນັກແປພາສາລາວ, ນີ້ແມ່ນຈຸດທີ່ຍາກທີ່ສຸດ ເພາະໃນພາສາລາວ ຄຳນາມຈະບໍ່ມີການປ່ຽນຮູບໃດໆ ເຊັ່ນ ຄຳວ່າ "ເຮືອນ" ໃນພາສາລາວ ບໍ່ວ່າຈະເປັນປະທານ, ກຳ ຫຼື ສະຖານທີ່ ກໍຍັງໃຊ້ຄຳວ່າ "ເຮືອນ" ຄືເກົ່າ. ແຕ່ໃນພາສາລີຕູອານີ, ຄຳວ່າ "ເຮືອນ" (namas) ຈະຕ້ອງປ່ຽນຮູບແບບຕາມບໍລິບົດ.
ຕົວຢ່າງການປຽບທຽບການໃຊ້ຄຳນາມ:
| ພາສາລາວ | ໜ້າທີ່ທາງໄວຍາກອນ | ພາສາລີຕູອານີ (ຄຳນາມ: Namas / ເຮືອນ) | ຄຳອະທິບາຍ |
|---|---|---|---|
| ເຮືອນຫຼັງນີ້ງາມຫຼາຍ | ປະທານ (Nominative) | Šis namas yra labai gražus. | ໃຊ້ຮູບແບບ Nominative ສໍາລັບປະທານຂອງປະໂຫຍກ. |
| ຂ້ອຍກຳລັງໄປເຮືອນ | ສະຖານທີ່ປາຍທາງ (Accusative) | Aš einu į namą. | ປ່ຽນຮູບເປັນ namą ຫຼັງຄຳບຸພະບົດ "į" ເພື່ອສະແດງທິດທາງ. |
| ຫຼັງຄາຂອງເຮືອນ | ສະແດງຄວາມເປັນເຈົ້າຂອງ (Genitive) | Namo stogas. | ປ່ຽນຮູບເປັນ Namo ເພື່ອສະແດງຄວາມເປັນເຈົ້າຂອງໂດຍບໍ່ຕ້ອງໃຊ້ຄຳບຸພະບົດ "ຂອງ". |
2. ເພດ ແລະ ພົດທາງໄວຍາກອນ (Gender and Number)
ຄຳນາມໃນພາສາລີຕູອານີຖືກແບ່ງອອກເປັນສອງເພດຫຼັກຄື ເພດຊາຍ (Masculine) ແລະ ເພດຍິງ (Feminine) ແລະ ຕ້ອງມີການຜັນຕາມພົດ ເຊັ່ນ ເອກະພົດ (Singular) ແລະ ພະຫູພົດ (Plural). ຍິ່ງໄປກວ່ານັ້ນ, ຄຳຄຸນນາມ (Adjectives), ຄຳແທນນາມ (Pronouns) ແລະ ຄຳຕົວເລກ (Numerals) ທີ່ຂະຫຍາຍຄຳນາມນັ້ນ ກໍຕ້ອງຜັນໃຫ້ສອດຄ່ອງກັບເພດ ແລະ ພົດຂອງຄຳນາມນັ້ນໆນຳອີກ. ໃນພາສາລາວ ບໍ່ມີລະບົບເພດທາງໄວຍາກອນ ແລະ ການບອກພະຫູພົດມັກຈະໃຊ້ຄຳຂະຫຍາຍ ເຊັ່ນ "ຫຼາຍ", "ພວກ" ຫຼື ການລະບຸຕົວເລກ. ດັ່ງນັ້ນ, ນັກແປຕ້ອງວິເຄາະໃຫ້ໄດ້ວ່າຄຳນາມໃນພາສາລາວນັ້ນໝາຍເຖິງສິ່ງໃດ ແລະ ຕ້ອງເລືອກເພດ ແລະ ພົດໃນພາສາລີຕູອານີໃຫ້ຖືກຕ້ອງ.
3. ການຜັນຄຳກິລິຍາ (Verb Conjugation)
ຄຳກິລິຍາໃນພາສາລີຕູອານີມີການຜັນຕາມບຸກຄົນ (ບຸກຄົນທີ 1, 2, 3), ພົດ (ເອກະພົດ, ພະຫູພົດ) ແລະ ກາລະ (ອະດີດ, ປັດຈຸບັນ, ອະນາຄົດ). ນອກຈາກນີ້ ຍັງມີການຜັນຕາມລັກສະນະອາການ (Aspect) ເຊັ່ນ ການກະທຳທີ່ສຳເລັດແລ້ວ (Perfective) ຫຼື ການກະທຳທີ່ກຳລັງດຳເນີນຢູ່ (Imperfective). ໃນພາສາລາວ, ຄຳກິລິຍາຈະບໍ່ປ່ຽນແປງຮູບຮ່າງ ແຕ່ຈະໃຊ້ຄຳຊ່ວຍກິລິຍາ ເຊັ່ນ "ໄດ້", "ກຳລັງ", "ແລ້ວ" ເພື່ອບອກເວລາ.
ຕົວຢ່າງ ຄຳກິລິຍາ "ແລ່ນ" (bėgti):
- ຂ້ອຍແລ່ນ (ປັດຈຸບັນ) = Aš bėgu
- ເຈົ້າແລ່ນ (ປັດຈຸບັນ) = Tu bėgi
- ລາວແລ່ນ (ປັດຈຸບັນ) = Jis/Ji bėga
- ພວກຂ້ອຍແລ່ນ (ປັດຈຸບັນ) = Mes bėgame
- ພວກເຈົ້າແລ່ນ (ປັດຈຸບັນ) = Jūs bėgate
ຈະເຫັນໄດ້ວ່າ ຄຳກິລິຍາ "ແລ່ນ" ປ່ຽນຮູບໄປຫຼາກຫຼາຍຮູບແບບໃນປັດຈຸບັນກາລະ, ໃນຂະນະທີ່ພາສາລາວຍັງຄົງໃຊ້ຄຳວ່າ "ແລ່ນ" ຄືເກົ່າໃນທຸກປະໂຫຍກ. ດັ່ງນັ້ນ, ນັກແປຕ້ອງມີຄວາມຊຳນານໃນການຈຳແນກບຸກຄົນ ແລະ ພົດໃນພາສາລາວ ເພື່ອທີ່ຈະຜັນຄຳກິລິຍາໃນພາສາລີຕູອານີໄດ້ຢ່າງຖືກຕ້ອງ.
ຄວາມແຕກຕ່າງດ້ານລະບົບຕົວອັກສອນ ແລະ ການຖອດສຽງ
ອີກໜຶ່ງສິ່ງທ້າທາຍທີ່ນັກແປຕ້ອງພົບພໍ້ແມ່ນລະບົບການຂຽນ ແລະ ການອອກສຽງ. ພາສາລາວຂຽນດ້ວຍອັກສອນລາວ ເຊິ່ງເປັນອັກສອນປະເພດ Abugida ທີ່ມີການກຳນົດວັນນະຍຸດ ແລະ ສຽງວັນນະຍຸດຢ່າງຊັດເຈນ. ໃນທາງກົງກັນຂ້າມ, ພາສາລີຕູອານີໃຊ້ຕົວອັກສອນລາຕິນ (Latin alphabet) ທີ່ໄດ້ຮັບການດັດແປງໂດຍການເພີ່ມເຄື່ອງໝາຍກຳກັບສຽງ (Diacritics) ເຊັ່ນ ą, č, ę, ė, į, š, ų, ū, ž. ການຖອດຊື່ສະເພາະ ເຊັ່ນ ຊື່ຄົນ, ຊື່ສະຖານທີ່ ຫຼື ຊື່ທາງພູມສາດ ຈາກພາສາລາວເປັນພາສາລີຕູອານີ (ຫຼື ກົງກັນຂ້າມ) ຈຳເປັນຕ້ອງອາໄສຫຼັກການຖອດສຽງຢ່າງລະມັດລະວັງ ເພື່ອໃຫ້ໃກ້ຄຽງກັບສຽງອອກສຽງຕົວຈິງຫຼາຍທີ່ສຸດ ໂດຍບໍ່ໃຫ້ເກີດຄວາມຜິດພາດໃນການລະບຸຕົວຕົນ.
ຍຸດທະສາດ ແລະ ເຕັກນິກການແປເພື່ອຄວາມຖືກຕ້ອງ
1. ການວິເຄາະບໍລິບົດ ແລະ ຄຳບອກເວລາ
ເນື່ອງຈາກພາສາລາວບໍ່ມີການຜັນກາລະ, ນັກແປຕ້ອງຊອກຫາ "ຄຳບອກເວລາ" ຫຼື ບໍລິບົດອ້ອມຂ້າງໃນຕົ້ນສະບັບພາສາລາວຢ່າງລະມັດລະວັງ. ຕົວຢ່າງເຊັ່ນ ປະໂຫຍກວ່າ "ຂ້ອຍກິນເຂົ້າ" ອາດຈະໝາຍເຖິງປັດຈຸບັນ (I am eating) ຫຼື ອະດີດ (I ate) ຂຶ້ນຢູ່ກັບປະໂຫຍກກ່ອນໜ້າ ຫຼື ຄຳບອກເວລາອ້ອມຂ້າງ. ເມື່ອແປເປັນພາສາລີຕູອານີ, ນັກແປຕ້ອງເລືອກໃຊ້ຮູບແບບການຜັນຄຳກິລິຍາໃຫ້ຖືກຕ້ອງຕາມການເວລາທີ່ແທ້ຈິງນັ້ນ.
2. ການຈັດການກັບຄຳສຸພາບ ແລະ ລະດັບຂອງພາສາ
ພາສາລາວມີລະບົບຄຳລາຊາສັບ, ຄຳສຸພາບ ແລະ ການເລືອກໃຊ້ຄຳແທນນາມທີ່ສະແດງເຖິງຄວາມອາວຸໂສ ແລະ ສາຍສຳພັນ (ເຊັ່ນ ອ້າຍ, ເອື້ອຍ, ນ້ອງ, ທ່ານ, ເພິ່ນ). ສ່ວນພາສາລີຕູອານີ ກໍມີລະບົບຄວາມສຸພາບເຊັ່ນກັນ ແຕ່ຈະເນັ້ນໃສ່ການໃຊ້ຄຳແທນນາມບຸກຄົນທີສອງພະຫູພົດ (Jūs) ເພື່ອສະແດງຄວາມເຄົາລົບ ແລະ ຄວາມເປັນທາງການ. ນັກແປຕ້ອງຮູ້ຈັກປັບປ່ຽນລະດັບຄວາມສຸພາບນີ້ໃຫ້ເໝາະສົມກັບວັດທະນະທຳຂອງທັງສອງຝ່າຍ ເພື່ອບໍ່ໃຫ້ຄວາມໝາຍເດີມຖືກບິດເບືອນ ຫຼື ເບິ່ງຄືວ່າບໍ່ສຸພາບໃນສາຍຕາຂອງຜູ້ອ່ານຊາວລີຕູອານີ.
3. ການປັບທ້ອງຖິ່ນດ້ານວັດທະນະທຳ ແລະ ສຳນວນ (Cultural Localization)
ພາສາລາວ ແລະ ພາສາລີຕູອານີມີພື້ນຖານທາງປະຫວັດສາດ ແລະ ພູມສາດທີ່ຕ່າງກັນຢ່າງສຸດຂົ້ວ. ພາສາລາວໄດ້ຮັບອິດທιພົນຈາກພຸດທະສາສະໜາ ແລະ ວິຖີຊີວິດກະສິກຳເຂດຮ້ອນ. ສ່ວນພາສາລີຕູອານີມີຮາກເຫງົ້າມາຈາກວັດທະນະທຳບານຕິກບູຮານ (Baltic paganism) ປະສົມປະສານກັບຄຣິສຕັງ ແລະ ມີວິຖີຊີວິດທີ່ຜູກພັນກັບປ່າໄມ້ ແລະ ລະດູໜາວທີ່ຍາວນານ. ດັ່ງນັ້ນ, ການແປສຳນວນ ແລະ ຄຳອຸປະມາອຸປະໄມແບບກົງຕົວ (Literal Translation) ມັກຈະໃຊ້ບໍ່ໄດ້ຜົນ. ນັກແປຄວນຊອກຫາສຳນວນທີ່ມີຄວາມໝາຍທຽບເທົ່າ ຫຼື ໃຊ້ການຖອດຄວາມ (Paraphrasing) ເພື່ອໃຫ້ຜູ້ອ່ານເຂົ້າໃຈໄດ້ງ່າຍຂຶ້ນ.
ຄຳແນະນຳທີ່ດີທີ່ສຸດໃນການແປສຳນວນ: ຢ່າແປຄຳສັບ, ແຕ່ຈົ່ງແປຄວາມໝາຍ ແລະ ຄວາມຮູ້ສຶກທີ່ຢູ່ເບື້ອງຫຼັງຄຳສັບເຫຼົ່ານັ້ນ.
ຄຳແນະນຳເພີ່ມເຕີມສຳລັບນັກແປມືອາຊີບ
ການເປັນນັກແປພາສາລາວ-ລີຕູອານີທີ່ມີຄຸນນະພາບສູງ ນັກແປຄວນປະຕິບັດຕາມຫຼັກການດັ່ງນີ້:
- ສ້າງຄັງຄຳສັບສະເພາະ (Glossary): ເນື່ອງຈາກທັງສອງພາສາມີຄວາມແຕກຕ່າງກັນຫຼາຍ, ການເຮັດບັນທຶກຄຳສັບ ແລະ ການຈັບຄູ່ຄຳສັບທີ່ຖືກຕ້ອງຕາມບໍລິບົດຈະຊ່ວຍຫຼຸດຜ່ອນຄວາມຜິດພາດໃນໄລຍະຍາວ.
- ໃຊ້ເຄື່ອງມືຊ່ວຍແປ (CAT Tools): ເຄື່ອງມືເຫຼົ່ານີ້ຈະຊ່ວຍຮັກສາຄວາມສອດຄ່ອງຂອງຄຳສັບ ໂດຍສະເພາະໃນເອກະສານທາງການແພດ, ກົດໝາຍ ຫຼື ດ້ານເຕັກນິກ ທີ່ມີການໃຊ້ຄຳສັບຊ້ຳໆ.
- ກວດສອບໂດຍເຈົ້າຂອງພາສາ (Native Proofreading): ຂັ້ນຕອນສຸດທ້າຍທີ່ສຳຄັນທີ່ສຸດແມ່ນການໃຫ້ເຈົ້າຂອງພາສາລີຕູອານີເປັນຜູ້ກວດທານ (Proofreader) ເພື່ອຮັບປະກັນວ່າສຳນວນພາສາ ແລະ ໂຄງສ້າງການຜັນຄຳມີຄວາມເປັນທຳມະຊາດ ແລະ ຖືກຕ້ອງຕາມຫຼັກໄວຍາກອນທ້ອງຖິ່ນ.
ສະຫຼຸບແລ້ວ, ການແປພາສາລາວເປັນພາສາລີຕູອານີບໍ່ແມ່ນພຽງແຕ່ການປ່ຽນຄຳຕໍ່ຄຳ, ແຕ່ມັນແມ່ນການສ້າງຂົວເຊື່ອມໂຍງລະຫວ່າງລະບົບໄວຍາກອນທີ່ແຕກຕ່າງກັນຢ່າງສຸດຂົ້ວ. ຄວາມເຂົ້າໃຈຢ່າງເລິກເຊິ່ງໃນຄວາມແຕກຕ່າງລະຫວ່າງພາສາຄຳໂດດ ແລະ ພາສາຜັນຄຳ ຈະຊ່ວຍໃຫ້ນັກແປສາມາດສ້າງສັນຜົນງານການແປທີ່ມີຄຸນນະພາບ ແລະ ຊົງຄຸນຄ່າຢ່າງແທ້ຈິງ.