Даяаршлын өнөө үед хоорондоо газар зүйн хувьд алс хол, түүх соёлын тэс өөр орчинд хөгжсөн хэлнүүдийн хооронд мэдээлэл солилцох, орчуулга хийх хэрэгцээ улам бүр нэмэгдэж байна. Үүний нэгэн тод жишээ бол Алтайн хэлний бүлгийн залгамал шинжтэй Монгол хэл болон Банту хэлний бүлэгт багтах Чичева (Ниянжа) хэлний хоорондын орчуулга юм. Малави, Замби, Мозамбик зэрэг Зүүн-Төв Африкийн орнуудад өргөн хэрэглэгддэг Чичева хэл рүү Монгол хэлнээс хөрвүүлэх үйл явц нь зөвхөн үг солих төдий ажил биш бөгөөд хэл шинжлэлийн бүтэц, найруулга зүй болон соёл сэтгэлгээний асар том зөрүүг даван туулах цогц урлаг юм. Энэхүү нийтлэлээр бид Монгол-Чичева орчуулгын үндсэн сорилтууд, хэлний онцлог шинжүүд болон практик зөвлөмжүүдийг дэлгэрэнгүй авч үзэх болно.
1. Синтакс болон өгүүлбэрийн бүтцийн ялгаа: SOV-оос SVO-рүү орчуулах
Монгол хэлнээс Чичева хэл рүү орчуулахад тулгардаг хамгийн эхний бөгөөд гол бэрхшээл бол өгүүлбэрийн гишүүдийн байрлал буюу синтаксийн бүтэц юм. Монгол хэл нь Өгүүлэгдэхүүн + Тусагдахуун + Өгүүлэхүүн (SOV) гэсэн үндсэн бүтэцтэй бөгөөд үйл үг нь үргэлж өгүүлбэрийн төгсгөлд ордог. Харин Чичева хэл нь Өгүүлэгдэхүүн + Өгүүлэхүүн + Тусагдахуун (SVO) гэсэн бүтэцтэй бөгөөд үйл үг нь өгүүлэгдэхүүнийхээ араас шууд ордог онцлогтой.
Энэхүү бүтцийн зөрүү нь орчуулагчаас өгүүлбэрийг бүхэлд нь задалж, Чичева хэлний сэтгэхүйд нийцүүлэн шинээр угсрахыг шаарддаг. Жишээлбэл, "Би ном уншиж байна" гэсэн Монгол өгүүлбэрийг Чичева хэл рүү хөрвүүлэхэд "Би + уншиж байна + ном" (Ndiri kuwerenga buku) гэсэн дарааллаар орчуулах хэрэгтэй болно. Урт, нийлмэл өгүүлбэрүүдийн хувьд энэ нь илүү төвөгтэй болдог бөгөөд Монгол хэлний хавсарсан ба угсарсан өгүүлбэрийг Чичева хэлний холбоос үг, харьцангуй өгүүлбэрийн тусламжтайгаар зөв бүтэцжүүлэх шаардлагатай байдаг. Синтаксийн хувьд өгүүлбэрийг зөв хөрвүүлэхгүй бол утга холигдох эсвэл уншигчдад ойлгомжгүй болж хувирна.
2. Морфологийн онцлог: Дагавар ба Угтварын мөргөлдөөн
Хоёр хэл хоёулаа залгамал (agglutinative) шинж чанартай боловч хэл шинжлэлийн хувьд туйлын өөр чиглэлд хөгжсөн байдаг. Монгол хэл нь үгийн язгуурын араас залгавар (дагавар, нөхцөл) залгаж шинэ утга, хэл зүйн харилцааг илэрхийлдэг ухагдахууны дагавар давамгайлсан хэл юм. Жишээ нь: "гэр-т-ээс-маань" гэх мэт.
Ажиглахад, Чичева хэл нь эсрэгээрээ угтвар (prefix) давамгайлсан хэл юм. Чичева хэлний үг бүтэх, хувирах үйл явц нь үгийн язгуурын урд талд олон тооны угтвар залгах замаар хэрэгждэг. Үйл үг нь зөвхөн үйлдлийг заагаад зогсохгүй өгүүлэгдэхүүний ангилал, цаг хугацаа, байдлыг илэрхийлсэн угтваруудыг нэг дор цуглуулдаг. Иймээс Монгол хэлний нөхцөлүүдийг Чичева хэлний тохирох угтварууд болгон зөв шилжүүлэхэд гүнзгий мэдлэг шаардлагатай. Мөн Монгол хэлний эгшиг зохицох ёс (эр, эм эгшгийн зохицол) нь үг хувилгахад гол үүрэг гүйцэтгэдэг бол Чичева хэлэнд эгшиг зохицох ёс нь үйл үгийн дагавар залгахад эгшгийн өндөр намд тулгуурлан хувирдаг (жишээ нь, -era/-ira, -etsa/-itsa). Энэ нь хоёр хэлний авиа зүй, морфологийн түвшний нарийн ялгаануудын нэг юм.
3. Чичева хэлний нэр үгийн ангилал (Noun Class System) ба тохирох ёс
Чичева хэлний хамгийн өвөрмөц бөгөөд орчуулагчдыг хамгийн их сандаргадаг хэсэг бол нэр үгийн ангилал (Noun Classes) юм. Энэ нь Европын хэлнүүдийн хүйс (эрэгтэй, эмэгтэй, саармаг) заадаг системтэй төстэй боловч хамаагүй олон буюу Чичева хэлэнд 18 орчим ангилал байдаг. Нэр үгс нь хүн, амьтан, ургамал, багаж зэвсэг, хийсвэр ойлголт зэрэг шинж чанараараа ангилагдаж, ангилал тус бүр өөрийн гэсэн угтвартай байна.
Чичева хэлний нэр үгийн ангилал нь зөвхөн нэр үгээр хязгаарлагдахгүй. Тухайн нэр үгтэй холбогдож байгаа тэмдэг нэр, үйл үг, заах төлөөний үг, эзэмших төлөөний үг зэрэг нь бүгд ижил угтварыг авдаг (concordial agreement). Жишээлбэл, "хүүхэд" (mwana) гэдэг үг нь 1-р ангилалд (Class 1) багтдаг бөгөөд олон тоон дээр "хүүхдүүд" (bana) буюу 2-р ангилалд орно. Хэрэв бид "миний сайн хүүхэд" гэж хэлэхийг хүсвэл Чичева хэлээр "mwana wanga wabwino" гэх бөгөөд "хүүхдүүд" гэвэл "bana banga babwino" болж хувирна. Энд "wanga" болон "wabwino" нь "banga" болон "babwino" болж байгаа нь нэр үгийн ангиллын тохирох ёс юм. Энэ нь Монгол хэлний нөхцөл хувиралтай харьцуулахад тэс өөр сэтгэлгээ бөгөөд орчуулагчаас өндөр анхаарал шаарддаг.
Монгол хэлний тийн ялгалын нөхцөлүүдийг (нэрлэх, харьяалах, өгөх орших, заах, гарах, үйлдэх, хамтрах) Чичева хэл рүү хөрвүүлэхэд Чичева хэлний угтвар болон туслах үгсийг ашигладаг. Жишээ нь, харьяалахын тийн ялгалын "-ын/-ий" нөхцөлийг Чичева хэлний хамаатуулах холбоос болох "а" (нэр үгийн ангиллаас хамаарч "wa", "la", "cha" гэх мэтээр хувирдаг) үгээр илэрхийлдэг. Өгөх оршихын тийн ялгалыг "ku" (руу, чиглэл) эсвэл "mu" (дотор, байршил) гэсэн угтвар-туслах үгээр хөрвүүлнэ. Эдгээр нарийн шилжилтийг буруу хийвэл өгүүлбэрийн утга бүрэн алдагдах аюултай.
4. Соёл сэтгэлгээний ялгаа ба Нутагшуулалт (Localization)
Орчуулга нь зөвхөн хэл зүйн дүрэм биш, соёлын гүүр юм. Монгол орны нүүдэлчин соёл, эрс тэс уур амьсгал, мал аж ахуйтай холбоотой өвөрмөц хэллэгүүдийг Төв Африкийн газар тариалангийн соёлтой, халуун орны уур амьсгалтай Чичева хэлтнүүдийн сэтгэхүйд буулгах нь амаргүй даваа юм. Соёлын нутагшуулалт орчуулгад гол үүрэг гүйцэтгэнэ.
- Уур амьсгал ба Байгаль: Монгол хэлний "зуд", "цасан шуурга", "шар усны үер" зэрэг ойлголтууд Чичева хэлтнүүдийн өдөр тутмын амьдралд бараг байдаггүй. Иймд эдгээр үгсийг шууд үгчлэн орчуулах бус, тайлбарласан орчуулга буюу утга шилжүүлсэн хэлбэрээр буулгах хэрэгтэй.
- Ахуйн хэрэглэл ба Хүнс: "Гэр", "айраг", "өрөм", "хэц" гэх мэт нүүдэлчдийн ахуйн нэр томьёог Чичева хэл рүү хөрвүүлэхдээ соёлын ижил төстэй талуудыг хайх эсвэл шууд транслитераци хийж, ард нь тайлбар зүүх нь зүйтэй. Жишээ нь, Монгол "гэр"-ийг Чичева хэлний ердийн "байшин" (nyumba) гэж орчуулбал утга алдагдах тул нүүдэлчдийн зөөврийн сууц гэдгийг тодотгох хэрэгтэй.
- Хүндэтгэлийн болон харилцааны хэм хэмжээ: Монгол хэлний хүндэтгэлийн үг хэллэг, ахмад хүмүүстэй харилцах хэлбэрийг Чичева соёлын уламжлалт хүндэтгэлийн угтвар, харилцааны хэм хэмжээтэй (жишээ нь, "A-" угтварыг нэрний урд хүндэтгэлийн утгаар хэрэглэх) уялдуулан буулгах нь чухал.
5. Монгол хэлнээс Чичева хэл рүү амжилттай орчуулах практик зөвлөмжүүд
Орчуулгын чанарыг өндөр түвшинд байлгахын тулд дараах практик алхмуудыг баримтлахыг зөвлөж байна.
- Контекстийг бүрэн ойлгох: Үг тус бүрээр хөөж орчуулахаас татгалзаж, өгүүлбэр, догол мөрийн ерөнхий санаа, өнгө аясыг эхлээд бүрэн ойлгох шаардлагатай. Ниянжа хэлний орчуулгын үйл явц нь контекстоос маш их хамаардаг.
- Чичева хэлний нэр үгийн толь бичгийг идэвхтэй ашиглах: Шинэ нэр үг орчуулах бүрд түүний ангиллыг (class) нягталж, өгүүлбэрийн бусад гишүүдийн тохирох угтварыг зөв сонгож хэвших.
- Соёлын зөвлөх эсвэл уугуул хэлтэнтэй хамтрах: Орчуулгын эцсийн хувилбарыг Чичева хэлийг эх хэлний хувиар эзэмшсэн (native speaker) хүнээр хянуулах нь утга найруулгын болон соёлын үл ойлголцолоос сэргийлнэ.
- Орчин үеийн технологи, CAT-хэрэгслийг ашиглах: Нэр томьёоны сан (Glossary) болон орчуулгын санах ой (Translation Memory) үүсгэх нь орчуулгын нэгдмэл, тогтвортой байдлыг хангахад тусална.
Дүгнэлт
Монгол хэлнээс Чичева хэл рүү орчуулах үйл явц нь хоёр өөр тив, хоёр өөр сэтгэлгээг холбож буй хэрэг юм. Хэдийгээр синтакс, морфологи, соёлын хувьд ихээхэн зөрүүтэй боловч хэл шинжлэлийн гүн мэдлэг, соёлын мэдрэмж болон зөв арга зүйг хослуулснаар уншигчдад ойлгомжтой, үнэ цэнтэй орчуулгыг бэлтгэх бүрэн боломжтой. Орчуулагч хүн зөвхөн хэлний дүрмийг бус, тухайн ард түмний ахуй амьдрал, түүхийг ойлгож байж сая сайн орчуулга төрдөг билээ. Энэхүү Монгол хэл Чичева хэлний ялгааг бүрэн ойлгож чадвал хэл шинжлэлийн орчуулга амжилттай хэрэгжих болно.