Тарҷумаи байни забонҳои тоҷикӣ ва арабӣ яке аз самтҳои мураккаб, вале ниҳоят ҷолиби тарҷумонии муосир ба шумор меравад. Забони тоҷикӣ ҳамчун узви оилаи забонҳои ҳиндуаврупоӣ ва забони арабӣ ҳамчун намояндаи барҷастаи забонҳои сомиву ҳомӣ, дорои фарқиятҳои амиқи сохторӣ, синтаксисӣ ва морфологӣ мебошанд. Бо вуҷуди робитаҳои таърихии фарҳангӣ ва мавҷудияти миқдори зиёди калимаҳои иқтибосии арабӣ дар забони тоҷикӣ, раванди тарҷума аз тоҷикӣ ба арабӣ диққати махсус ва дониши амиқи ҳарду забонро талаб мекунад. Ин мақола ба таҳлили ҳамаҷонибаи мушкилоти асосии ин раванд ва пешниҳоди маслиҳатҳои амалӣ барои ноил шудан ба тарҷумаи босифат бахшида шудааст.
Сохтори синтаксисӣ ва тартиби калимаҳо дар ҷумла
Яке аз фарқиятҳои асосии сохторӣ байни забонҳои тоҷикӣ ва арабӣ дар тартиби калимаҳо дар ҷумла зоҳир мешавад. Дар забони тоҷикӣ тартиби муқаррарии калимаҳо одатан ба таври МТФ (Мубтадо - Мафъул/Пайравҳо - Феъл) сурат мегирад, яъне хабар (феъл) дар охири ҷумла ҷойгир мешавад. Баръакс, дар забони адабии арабӣ (Ал-Фусҳо) сохтори ҷумлаи феълӣ бештар маъмул буда, тартиби калимаҳо ба таври ФМТ (Феъл - Фоил - Мафъул) мебошад.
Ин фарқият аз тарҷумон талаб мекунад, ки ҳангоми тарҷума ҷумларо комилан аз нав созад. Кӯшиши тарҷумаи калима ба калима (тарҷумаи таҳтилафзӣ) метавонад боиси сохта шудани ҷумлаҳои номафҳум ва сунъӣ дар забони арабӣ гардад. Тарҷумони касбӣ бояд аввал маънои ҷумлаи тоҷикиро пурра дарк кунад ва сипас онро мутобиқи қоидаҳои синтаксиси арабӣ аз нав қолабрезӣ намояд.
Морфология ва категорияҳои грамматикӣ
Забони арабӣ бо системаи мураккаби морфологии худ, аз ҷумла сохтори решаҳои сеҳарфӣ (ё чорҳарфӣ) ва вазнҳои феълӣ (бобҳо) фарқ мекунад. Инчунин, категорияҳои грамматикие мавҷуданд, ки дар забони тоҷикӣ дида намешаванд:
- Категорияи ҷинс (музаккар ва муаннас): Дар забони тоҷикӣ ҷинси грамматикӣ мавҷуд нест. Аммо дар забони арабӣ ҳамаи исмҳо, сифатҳо ва ҳатто феълҳо вобаста ба ҷинси мардона ё занона шакл мегиранд. Тарҷумон бояд дақиқ муайян кунад, ки сухан дар бораи кӣ ё чӣ меравад, то шакли дурусти грамматикиро интихоб кунад.
- Шумораи дугона (тасния): Бархурдор будани забони арабӣ аз шумораи дугона дар муқоиса бо шумораҳои танҳо ва ҷамъи тоҷикӣ душвории дигар аст. Агар дар матни тоҷикӣ сухан дар бораи ду шахс ё ду ашё равад, дар арабӣ бояд шакли махсуси тасния истифода шавад.
- Системаи эъроб (ҳолатҳои исм): Исмҳо ва сифатҳо дар забони арабӣ вобаста ба нақшашон дар ҷумла дорои нишонаҳои эъробӣ (рафъ, насб, ҷарр) мешаванд, ки ин амр дақиқии баланди грамматикиро тақозо мекунад.
Иқтибосоти арабӣ дар тоҷикӣ: Домҳои семантикӣ ва "дӯстони дурӯғини тарҷумон"
Аз сабаби таъсири таърихии дини Ислом ва фарҳанги арабӣ, забони тоҷикӣ дорои ҳазорон калимаи арабӣ мебошад. Бо вуҷуди ин, истифодаи мустақими ин калимаҳо дар тарҷума ба арабӣ метавонад ба хатогиҳои ҷиддӣ оварда расонад. Ин падидаро дар забоншиносӣ "дӯстони дурӯғини тарҷумон" меноманд. Фарқиятҳои асосӣ дар ин самт чунинанд:
Аввалан, бисёр калимаҳои арабии иқтибосӣ дар забони тоҷикӣ тағйири семантикӣ (маъноӣ) кардаанд. Масалан, калимаи "алоқа" дар тоҷикӣ бештар ба маънои "робита" ва "коммуникатсия" истифода мешавад, дар ҳоле ки дар арабӣ маънои аввалиндараҷаи он "иртибот" ё "муносибат" (علاقة) буда, барои истилоҳи техникӣ (коммуникатсия) калимаи "иттисолот" (اتصالات) муносибтар аст. Дуввум, услуби истифодаи калимаҳо фарқ мекунад. Калимае, ки дар тоҷикӣ китобӣ ва баландпарвоз аст, дар арабӣ метавонад як калимаи оддии рӯзмарра бошад ва баръакс.
Мутобиқати услубӣ ва фарҳангӣ (Локализатсия)
Тарҷума танҳо интиқоли калимаҳо аз як забон ба забони дигар нест, балки интиқоли фарҳанг аст. Забони арабӣ бо балоғат, фасоҳат ва истифодаи фаровони ибораҳои рехта, истиораҳо ва ибораҳои мазҳабӣ (ба монанди "Иншоаллоҳ", "Алҳамдулиллоҳ" ва ғ.) дар ҳаёти рӯзмарра ва ҳатто дар матнҳои расмӣ хос аст. Тарҷумаи матни тоҷикӣ ба арабӣ бояд бо назардошти ин хусусиятҳо сурат гирад, то матни ниҳоӣ барои хонандаи араб табиӣ ва равон намояд.
Масалан, ибораҳои эҳтиромие, ки дар мактубҳои расмии тоҷикӣ истифода мешаванд (масалан, "Бо эҳтироми хос"), дар арабӣ бояд ба қолабҳои стандартии мукотиботи арабӣ (ба мисли "Ва тафаззалу биқабули фаиқи-л-эҳтиром" - وتفضلوا بقبول فائق الاحترام) гардонида шаванд. Бе донистани ин қолабҳо, матни тарҷумашуда сунъӣ ва ғайрикасбӣ менамояд.
Тавсияҳо ва маслиҳатҳои амалӣ барои тарҷумаи муваффақ
Барои ба даст овардани тарҷумаи дақиқ ва равон аз забони тоҷикӣ ба арабӣ, риояи маслиҳатҳои зерин муфид хоҳад бил:
- Таҳлили амиқи контекст: Пеш аз оғози тарҷума, матнро пурра бихонед ва ҳадафи муаллиф ва аудиторияи мақсаднокро муайян кунед. Ин ба шумо дар интихоби услуби дуруст (расмӣ, илмӣ, рӯзноманигорӣ ё адабӣ) кӯмак мекунад.
- Истифодаи луғатҳои тахассусӣ ва муосир: Ба луғатҳои кӯҳнашуда такя накунед. Аз луғатҳои дузабонаи муосир ва захираҳои электронии муътамад истифода баред. Барои истилоҳоти техникӣ ва соҳавӣ аз луғатҳои соҳавии арабӣ истифода баред.
- Аз тарҷумаи калима ба калима худдорӣ кунед: Кӯшиш кунед, ки маъно ва ғояи асосии ҷумларо интиқол диҳед, на сохтори синтаксисии онро. Ҷумлаҳои мураккаби тоҷикиро ба ҷумлаҳои содатар ва равони арабӣ тақсим кунед.
- Таҳрири ниҳоӣ аз ҷониби гӯяндаи бумии забон (Native Speaker): Матнҳои муҳим, махсусан матнҳои тарғиботӣ, тиҷоратӣ ва адабӣ, бояд аз ҷониби муҳаррире, ки забони модариаш арабӣ аст, таҳрир карда шаванд. Ин кафолат медиҳад, ки дар матн хатогиҳои услубӣ ва фарҳангӣ ҷой надоранд.
- Ошноӣ бо лаҳҷаҳо ва забони адабӣ: Ҳамеша тарҷумаро ба забони адабии муосири арабӣ (Modern Standard Arabic - MSA) анҷом диҳед, магар ин ки фармоишгар махсус тарҷума ба яке аз лаҳҷаҳои маҳаллиро (масалан, мисрӣ, халиҷӣ ё шомӣ) талаб накарда бошад.
Дар ниҳоят, тарҷума аз забони тоҷикӣ ба арабӣ санъатест, ки пайваста кор кардан рӯи худро талаб мекунад. Такмили донишҳо дар соҳаи грамматикаи арабӣ, мутолиаи мунтазами матнҳои арабӣ ва шинос шудан бо фарҳангу урфу одатҳои мардуми араб метавонад тарҷумонро ба қуллаҳои касбият бирасонад.