Qloballaşan dünya iqtisadiyyatı və mədəniyyətlərarası əlaqələr fərqli dil ailələrinə mənsub olan dillər arasında birbaşa tərcümə xidmətlərinə böyük tələbat yaradır. Belə unikal və linqvistik cəhətdən maraqlı istiqamətlərdən biri də Azərbaycan dilindən malay dilinə tərcümə prosesidir. Altay dil ailəsinin türk qrupuna daxil olan Azərbaycan dili ilə Avstroneziya dil ailəsinə mənsub malay dili arasında həm struktur, həm sintaktik, həm də morfoloji baxımdan köklü fərqlər mövcuddur. Hər iki dilin daxili qanunauyğunluqlarını, qrammatik kateqoriyalarını və mədəni kontekstini mükəmməl səviyyədə bilmədən peşəkar tərcümə fəaliyyəti həyata keçirmək qeyri-mümkündür. Bu yazıda Azərbaycan və malay dilləri arasındakı əsas linqvistik fərqlər, tərcümə zamanı qarşıya çıxan başlıca maneələr və praktiki həll yolları ətraflı şəkildə işıqlandırılır.
Azərbaycan və Malay Dillərinin Tipoloji və Morfoloji Müqayisəsi
Azərbaycan dili iltisaqi (aqqlütinativ) dillər qrupuna daxildir. Bu tip dillərdə söz kökünə müxtəlif qrammatik və leksik mənalar daşıyan şəkilçilər ardıcıl şəkildə əlavə edilir. Hər bir şəkilçinin konkret funksiyası var və sözün kökü demək olar ki, dəyişməz qalır. Məsələn, "görüşlərimizdən" sözünü təhlil etdikdə görə bilərik ki, burada bir neçə morfem (kök + isim düzəldən şəkilçi + cəm şəkilçisi + mənsubiyyət şəkilçisi + çıxışlıq hal şəkilçisi) birləşərək vahid bir məna əmələ gətirir.
Malay dili isə tamamilə fərqli bir quruluşa malikdir. O, daha çox analitik xüsusiyyətlər daşıyan və affiksasiya (əsasən prefiks, infiks və suffikslər vasitəsilə) sisteminə söykənən bir dildir. Malay dilində sözlər Azərbaycan dilində olduğu kimi hallanmır, şəxsə və kəmiyyətə göre morfoloji olaraq dəyişmir. Azərbaycan dilində bir sözlə ifadə edilən mürəkkəb qrammatik anlayışlar malay dilində köməkçi sözlər, prepozisiyalar (önlüklər) və sintaktik vasitələrlə ifadə olunur. Tərcüməçi üçün ən böyük çətinlik məhz bu morfoloji uyğunsuzluqları aradan qaldırmaq və hər iki dilin təbii axıcılığını qorumaqdır.
Sintaktik Struktur və Söz Sırası Fərqləri
Cümlənin sintaktik quruluşu tərcümə zamanı ən çox diqqət tələb edən amillərdən biridir. Azərbaycan dilində standart söz sırası SOV (Subject-Object-Verb / Mübtəda + Tamamlıq + Xəbər) modelinə uyğundur. Yəni cümlənin əsas xəbəri (feli) cümlənin ən sonunda yerləşir. Nümunə üçün:
Azərbaycanca: Mən (Mübtəda) məktubu (Tamamlıq) yazdım (Xəbər).
Malay dilində isə standart söz sırası SVO (Subject-Verb-Object / Mübtəda + Xəbər + Tamamlıq) strukturundadır. Yəni hərəkət tamamlıqdan əvvəl gəlir:
Malayca: Saya (Mübtəda) menulis (Xəbər) surat itu (Tamamlıq).
Sadə cümlələrdə bu keçid asan görünsə də, mürəkkəb budaq cümlələrdə, xüsusilə feli bağlama və feli sifət tərkibləri ilə zəngin olan Azərbaycan cümlələrində ciddi çətinliklər yaranır. Azərbaycan dilindəki "Dünən evə gələndə gördüyüm adam məni tanıdı" cümləsini malay dilinə birbaşa tərcümə etmək mümkün deyil. Belə cümlələr malay dilinə çevrilərkən sintaktik baxımdan yenidən qurulmalı, təyinedici bağlayıcılardan (məsələn, "yang" - hansı ki) və zaman göstəricilərindən istifadə edilərək struktur dəyişikliyi edilməlidir.
Qrammatik Kateqoriyaların Tərcümə Metodikası
Tərcümə prosesində hər iki dilin qrammatik kateqoriyalarındakı fərqləri düzgün analiz etmək lazımdır. Aşağıdakı qrammatik fərqlər tərcüməçilərdən xüsusi diqqət tələb edir:
İsim Təyinlərinin Yerləşmə Qaydası
Azərbaycan dilində təyin (sifət, say və s.) həmişə təyin olunan isimdən əvvəl gəlir (məsələn, "böyük şəhər", "qırmızı alma"). Malay dilində isə qayda tamamilə əksinədir; təyin isimdən sonra gəlir. Məsələn, "böyük şəhər" ifadəsi malay dilində "bandar (şəhər) besar (böyük)", "qırmızı alma" isə "epal (alma) merah (qırmızı)" şəklində olmalıdır. Bu elementar, lakin olduqca vacib qayda cümlə daxilindəki digər sintaktik əlaqələrə də birbaşa təsir edir.
Hal Şəkilçiləri və Önlüklərin Qarşılığı
Azərbaycan dilindəki ismin halları cümlədəki sözləri bir-birinə bağlamaq funksiyasını daşıyır. Malay dilində isə hallar mövcud olmadığından, bu funksiyanı önlüklər (prepositions) yerinə yetirir:
- Yönlük halı (-a/-ə): Malay dilində hərəkət istiqaməti bildirərkən "ke", şəxsə yönəldikdə isə "kepada" önlükləri istifadə olunur.
- Yerlik halı (-da/-də): Məkan mənasında "di", zaman və ya mücərrəd məna bildirdikdə isə "pada" önlüyü ilə əvəzlənir.
- Çıxışlıq halı (-dan/-dən): Məkan və zamandan ayrılmanı bildirdikdə "dari", şəxsdən və ya mənşədən ayrılmanı bildirdikdə isə "daripada" önlüyü seçilməlidir.
Zaman və Aspekt Kateqoriyası
Azərbaycan dilində felin zamanları morfoloji olaraq feli şəkilçilərlə təyin olunur ("gəldi", "gəlir", "gələcək"). Malay dilində fellər qrammatik olaraq heç bir zaman şəkilçisi qəbul etmir. Zaman anlayışı cümlədə zaman zərfləri (məsələn, "semalam" - dünən, "sekarang" - indi) və ya xüsusi aspekt göstəriciləri ("sudah / telah" - keçmiş zaman, "sedang" - indiki zaman, "akan" - gələcək zaman) vasitəsilə verilir. Azərbaycan dilindən tərcümə edərkən hər felin qarşısına bu köməkçi sözləri yerləşdirmək mətnin təbiiliyini pozur. Tərcüməçi kontekstdən zamanın aydın olduğu hallarda əlavə göstəricilərdən istifadə etməməli, yalnız mənanı dəqiqləşdirmək lazım gəldikdə onlara müraciət etməlidir.
Saylar və Təsnifləndirici Sözlər (Classifiers)
Malay dilinin ən səciyyəvi xüsusiyyətlərindən biri "Penjodoh Bilangan" adı verilən təsnifləndirici (numerativ) sözlərin istifadəsidir. Azərbaycan dilində say ilə isim arasında bəzən "nəfər", "ədəd", "baş" kimi sözlər işlətsək də, bu, məcburi xarakter daşımır. Malay dilində isə bu kateqoriya məcburidir və ismin xarakterinə görə müxtəlif sözlər seçilir:
- İnsanlar üçün "orang" istifadə edilir: "iki tələbə" - "dua orang pelajar".
- Heyvanlar üçün "ekor" istifadə edilir: "beş pişik" - "lima ekor kucing".
- Böyük və yuvarlaq əşyalar üçün "biji" istifadə edilir: "üç alma" - "tiga biji epal".
- Tikililər, nəqliyyat vasitələri və iri obyektlər üçün "buah" istifadə edilir: "bir ev" - "sebuah rumah".
Tərcüməçi Azərbaycan mətnindəki sayları çevirərkən ismin xüsusiyyətinə diqqət yetirməli və müvafiq təsnifləndirici sözü düzgün tətbiq etməlidir.
Leksik və Semantik Çətinliklər: Mədəni Uyğunlaşdırma
Azərbaycan və malay dilləri fərqli coğrafiyalarda və mədəni mühitlərdə formalaşsa da, hər iki mədəniyyətdə İslam dininin yayılması dillərin leksikasına oxşar təsir göstərmişdir. Ərəb və fars mənşəli bir çox ortaq söz hər iki dildə aktiv şəkildə işlədilir. Məsələn, "dünya" (dunia), "kitab" (kitab/buku), "vaxt" (waktu), "adil" (adil), "səbəb" (sebab), "hörmət" (hormat) kimi yüzlərlə söz tərcümədə müəyyən dərəcədə asanlıq yaradır. Lakin bu sözlərin bəziləri əsrlər boyu fərqli semantik təkamül keçərək məna fərqlilikləri qazanmışdır. Buna görə də, ortaq sözlərin kontekstual mənasını həmişə lüğət vasitəsilə yoxlamaq vacibdir.
Bundan əlavə, malay dilində müraciət formaları və nəzakət səviyyələri sosial statusdan asılı olaraq dəyişir. Məsələn, Azərbaycan dilindəki sadə "sən" və "siz" müraciətləri malay dilində rəsmi yazışmalarda "anda", qeyri-rəsmi danışıqda "kamu" və ya daha böyük şəxslərə qarşı "tuan / puan" şəklində ifadə edilməlidir. Mətnin üslubunu qorumaq üçün hədəf auditoriyanın sosial statusu və mədəni xüsusiyyətləri dəqiq təyin edilməlidir.
Tərcüməçilər üçün Praktiki Məsləhətlər
Azərbaycan dilindən malay dilinə keyfiyyətli tərcümə həyata keçirmək üçün aşağıdakı metodologiyanı izləmək faydalıdır:
- Sintaktik Dekonstruksiya: Uzun və çoxkomponentli Azərbaycan cümlələrini birbaşa tərcümə etməkdən çəkinin. Cümləni daha sadə məna bloklarına ayırın və malay dilinin SVO strukturuna uyğun olaraq yenidən sintez edin.
- Felin Növlərinə Diqqət: Malay dilində fellərin məlum və məchul formaları (məsələn, "membaca" və "dibaca") cümlədəki subyektin rolunu dəyişir. Azərbaycan dilindəki məchul növ felləri malay dilinə çevirərkən prefikslərin düzgün seçilməsi cümlənin anlaşıqlı olmasını təmin edir.
- Mədəniyyətə Uyğun İdiomlar: Hərfi tərcümədən (literal translation) qaçın. Azərbaycan dilindəki məsəllər və frazeoloji birləşmələr malay dilində eyni mənanı verən mədəni ekvivalentlərlə əvəzlənməlidir.
- Yekun Redaktə: Malay dilinə tərcümə olunmuş mətnlərin ana dili malay dili olan peşəkar redaktorlar tərəfindən yoxlanılması (proofreading) üslub xətalarının qarşısını almaq üçün ən effektiv yoldur.