Hizkuntzen arteko itzulpengintza erronka handia da beti, baina are konplexuagoa bihurtzen da jatorri eta familia erabat ezberdinetako bi hizkuntza alderatzen ditugunean, hala nola euskara (hizkuntza isolatua) eta uzbekera (hizkuntza turkikoen familiakoa). Bi hizkuntza hauek ezaugarri tipologiko interesgarriak partekatzen dituzte, adibidez, biak ala biak hizkuntza aglutinatzaileak izatea eta oinarrizko hitz-ordena SOV (Subjektua-Objektua-Aditza) izatea. Hala ere, desberdintasun morfologiko eta sintaktiko sakonek zehaztasun eta kontu handia eskatzen diote itzultzaileari. Gida honetan, euskaratik uzbekerara itzultzeko prozesuaren ñabardura nagusiak, egitura diferentzialak eta lanerako aholku praktikoak aztertuko ditugu.
1. Lerrokadura Sintaktikoa: Ergatibotasuna vs. Nominatibo-Akusatibo Sistema
Euskararen ezaugarririk bereziena bere lerrokadura morfosintaktikoa da: euskara hizkuntza ergatibo-absolutiboa da. Horrek esan nahi du esaldi iragankor baten subjektuak marka berezia daramala (-k atzizkia), eta esaldi iragangaitz baten subjektuak zein esaldi iragankor baten objektuak marka bera (absolutiboa, markarik gabea) partekatzen dutela. Uzbekerak, berriz, sistema nominatibo-akusatiboa jarraitzen du. Uzbekeraz, subjektua beti nominatiboan doa (markarik gabe), esaldia iragankorra izan ala ez, eta objektu zuzenak akusatiboaren marka (-ni) hartzen du zehaztua denean.
Itzultzerakoan, ezinbestekoa da egitura horiek behar bezala egokitzeko mekanismoak ulertzea. Adibidez, euskarazko "Gizonak liburua irakurri du" esaldian, "gizonak" ergatiboan dago eta "liburua" absolutiboan. Uzbekerara eramatean, subjektua nominatiboan joango da ("erkak" edo "odam") eta objektua akusatiboan ("kitobni"), aditzaren marka iragankorrarekin batera: "Erkak kitobni o'qidi". Lerrokadura diferentzia honek aditzaren komunztaduran ere eragina du, euskarak aditz tridimentsionala duelako (subjektua, objektua eta zeharkako objektua markatzen dituena), uzbekeraz aditzak subjektuarekin soilik egiten duen bitartean komunztadura pertsonan eta zenbakian.
2. Kasu Sistemak eta Postposizioen Funtzioa
Bi hizkuntzak aglutinatzaileak izanik, informazio gramatikal asko izenari gehitzen zaizkion atzizkien bidez adierazten da. Halere, kasuen banaketa eta esanahia ez dira kointzidenteak:
- Nor (Absolutiboa) vs. Nominatiboa: Euskarazko absolutiboak uzbekerazko nominatiboarekin du lotura handiena, baina uzbekerak akusatiboa erabiltzen du objektu zuzen zehaztuetarako (adibidez, kitob = liburu bat; kitobni = liburua).
- Noren (Genitiboa): Euskarazko genitiboa (-en) uzbekerazko genitiboaren kidea da (-ning). Uzbekeraz, izen-sintagma jabeak -ning hartzen du, eta jabetzak berak ere atzizki posesiboa jaso behar du derrigorrez (adibidez, "mutikoaren etxea" uzbekeraz "bolaning uyi" da, non -ning baita genitiboa eta -i hirugarren pertsonako posesiboa).
- Nori (Datiboa) vs. Norantz/Nora (Datibo-Direktiboa): Uzbekerazko datibo-direktiboak (-ga/-ka/-qa atzizkia) euskarazko datiboaren (-i), adlatiboaren (-ra) eta helburu-kasu batzuen funtzioak betetzen ditu aldi berean. Adibidez, "niri eman" = "menga bering"; "etxera joan" = "uyga borish".
- Non (Inesiboa) eta Nondik (Ablatiboa): Euskarazko inesiboa (-an) uzbekeraz lokatiboa da (-da): "maktabda" (eskolan). Ablatiboa euskaraz (-tik) eta uzbekeraz (-dan) oso antzekoak dira erabileran: "maktabdan" (eskolatik).
3. Aditz Sistemaren Konplexutasuna eta Aspektua
Euskarazko aditz laguntzaileen eta trinkoen sistema oso aberatsa da, eta uzbekeraren aditz aspektual eta modalekin parekatu behar da. Uzbekerak aditz-partizipio eta aditz-izen ugari erabiltzen ditu esaldi txertatuak eta mendeko esaldiak eraikitzeko, euskarazko menderagailuen (-lako, -nean, -tzerakoan, etab.) antzera.
Uzbekerazko aditzek, gainera, modu eta ebidentzialtasun ñabardura handiak dituzte. Uzbek hizkuntzan garrantzi handia du ekintza bat norberak ikusi duen ala beste norbaitek kontatuta dakien adierazteak (zeharkako ebidentzialtasuna, adibidez, -ibdi edo -gan ekan egituren bidez). Euskaraz ez dago horretarako egitura morfologiko espezifikorik (partikulak erabili ohi dira, hala nola "omen" edo "bide"), beraz, euskarazko testuetan agertzen diren zeharkako adierazpenak uzbekerazko forma ebidentzial egokiekin itzuli behar dira jatorrizko zentzua ez galtzeko.
4. Erregistroak, Kohesioa eta Adeitasun Formak
Uzbekistango gizartean errespetuak eta hierarkiak garrantzi handia dute, eta hori hizkuntzan islatzen da. Uzbekerak adeitasun eta errespetuzko tratamendu ugari ditu (siz plurala singular gisa erabiltzea pertsona bakarrari zuzentzean, eta aditzari -lar pluralgilea gehitzea errespetu gorenerako). Euskaraz ere badugu tratamendu alokutiboa (hika) eta formala (zuka eta berorika), baina gaur egungo erabilera idatzian zuka da nagusi. Euskarazko testu formal bat uzbekerara itzultzean, beti erabili behar da bigarren pertsona pluraleko errespetuzko forma (siz) eta dagokion aditz-komunztadura.
5. Lokarri Semantikoak eta Kulturalizazioa
Kulturalizazioa da euskaratik uzbekerara itzultzeko alderdirik konplexuenetako bat. Euskarazko testuinguru kulturala Europako mendebaldeko tradizioai eta euskal folkloreari estuki lotuta dago. Uzbekera, berriz, Erdialdeko Asiako testuinguruan garatu da, persieraren, arabieraren eta errusieraren eragin handiarekin, eta tradizio islamikoak pisu handia du bere lexikoan.
Euskarazko idiomek, esaera zaharrek edo kontzeptu kultural bereziek (adibidez, "auzolana", "txikiteoa" edo "olentzero") ez dute ordain zuzenik uzbekeraz. Kasu hauetan, itzultzaileak honako teknika hauek erabili behar ditu:
- Deskribapen funtzionala: Kontzeptuaren esanahia uzbekeraz azaldu, testuinguruari egokituz.
- Kalko semantikoak edo maileguak: Terminoa bere horretan utzi eta ohar baten bidez edo testuan bertan integratutako definizio labur batekin lagundu.
- Egokitzapen kulturala: Helmugako kulturan baliokidea den ohitura edo kontzeptu bat bilatu, betiere jatorrizko mezua desitxuratzen ez bada.
6. Gomendio Praktikoak Itzultzailearentzat
Euskaratik uzbekerara zuzeneko itzulpenak egiteko, baliabide elebidunen gaur egungo gabeziak direla eta, sarritan zubiko hizkuntzak erabili behar izaten dira (errusiera edo ingelesa kasu). Hala ere, kalitatezko emaitza lortzeko gomendio hauek jarraitzea komeni da:
- Zaindu esaldiaren amaierako aditza: Bi hizkuntzek aditza amaieran kokatzeko joera dutenez, mantendu egitura logiko hau esaldi konplexuetan, informazioa gehiegi sakabanatu gabe.
- Begiratu arretaz artikulu zehaztuaren falta uzbekeraz: Uzbekerak ez du artikulu zehazturik (euskarazko -a/-ak). Erabili erakusleak (bu, shu) edo kasu akusatiboa zehaztasun hori adierazteko beharrezkoa denean.
- Kontuz izen berezien transkripzioarekin: Uzbekerak latin alfabeto egokitua erabiltzen du gaur egun, baina izen askok errusierazko zirilikoaren bidezko transkripzio tradizionala dute. Ziurtatu euskal izen bereziak uzbekerazko ortografiara egokitzen dituzula soinuen baliokidetasun zuzena mantenduz.