Þótt bæði íslenska og hollenska tilheyri germönsku málaættinni er gríðarlegur munur á uppbyggingu þeirra, setningagerð og menningarlegu samhengi. Íslenska hefur varðveitt flókið beygingakerfi og fornan orðaforða á meðan hollenska hefur þróast í átt til einfaldara beygingakerfis en mjög sérstakrar setningagerðar. Við þýðingar á milli þessara tveggja mála þarf því ekki aðeins að ná fram réttri merkingu orða heldur brúa djúpan málfræðilegan og menningarlegan mun sem getur vafist fyrir jafnvel reyndustu þýðendum.
Orðaröð og setningagerð: V2-reglan og sagnakeðjur
Bæði málin fylgja svokallaðri V2-reglu (þar sem persónubeygða sögnin er í öðru sæti í aðalsetningum), en hollensk beiting á þessari reglu og öðrum setningafræðilegum lögmálum er töluvert frábrugðin þeirri íslensku. Í hollenskum aukasetningum færast sagnir aftast í setninguna (SOV-orðaröð), sem krefst þess að þýðandinn haldi einbeitingu og endurskipuleggi hugsunina algerlega. Þegar þýtt er úr íslensku, þar sem sagnir halda yfirleitt stöðu sinni framarlega í setningum, þarf að gæta þess að hollenska setningin hljómi eðlilega án þess að missa tengslin við frumtextann.
Dæmi um þetta má sjá í setningum með mörgum hjálparsögnum. Á hollensku safnast sagnirnar saman í svokallaðar sagnakeðjur (verb clusters) aftast í setningunni. Þýðandi verður að ná tökum á þessu flæði til að forðast svokallað þýðingasmit, þar sem íslensk setningagerð er yfirfærð beint á hollenskuna, sem leiðir af sér stirðar, framandi og óeðlilegar setningar á markmálinu.
Beygingarkerfið gegn greinum og forsetningum
Stærsta málfræðilega áskorunin liggur í beygingarfræðinni. Íslenska hefur fjögur föll, þrjú kyn og sterka auk veika beygingu lýsingarorða. Hollenska hefur hins vegar að mestu leyti lagt af fallbeygingar í daglegu máli og notar aðeins tvær greinar (de og het) í stað þriggja kynja íslenskunnar. Þegar þýtt er úr íslensku yfir á hollensku þarf að breyta flóknum fallbeygingum og merkingarlegum blæbrigðum þeirra yfir í nákvæma notkun forsetninga og réttra greina á hollensku.
- Föll og forsetningar: Íslensk þágufallsstjórn (t.d. að breyta einhverju) þarf oft að umorðast yfir í hollenskt forsetningasamband eða beint andlag án falls.
- Málfræðilegt kyn: Hollensk nafnorð skiptast í samkyn (de-orð) og hvorugkyn (het-orð). Þýðandi verður að þekkja hollenska kynjakerfið fullkomlega til að tryggja rétta beygingu lýsingarorða og rétta vísun fornafna í hollenska textanum.
- Sagnbeygingar og viðtengingarháttur: Íslenskur viðtengingarháttur lýsir oft ósk, óvissu eða skilyrði. Hollenska notar sjaldan viðtengingarhátt í nútímamáli en notar þess í stað hjálparsagnir eins og zouden eða önnur modal-smáorð til að gefa sömu merkingu til kynna.
Menningarleg staðfæring: Frá eldfjöllum til flóðgarða
Tungumál endurspegla náttúru og sögu þeirra þjóða sem þau tala. Íslenskur orðaforði er ríkur af hugtökum sem tengjast eldvirkni, veðri, jöklum og landbúnaði. Hollenskan er aftur á móti mótuð af sögu láglendis, siglinga, vatnsstjórnunar (t.d. polder, dijk) og þéttbýlisleika. Að þýða þessi sértæku hugtök krefst mikillar næmni og stundum útskýringa í texta.
Íslensk orðatiltæki eins og að leggja höfuðið í bleyti eða að koma af fjöllum eiga sér enga beina samsvörun í hollensku. Góður þýðandi leitar að hollenskum orðatiltækjum sem bera sömu merkingu og stílbrigði fremur en að þýða orðrétt. Sem dæmi má nefna hollenska orðatiltækið met de deur in huis vallen (að koma beint að efninu), sem þýða mætti á íslensku sem að vaða beint í djúpu laugina eða fara beint í saumana á málinu eftir samhengi.
Hagnýt ráð fyrir árangursríkar þýðingar
Til að tryggja gæði og flæði í hollenskum texta sem þýddur er úr íslensku er mælt með því að fylgja þessum grundvallarreglum:
- Greindu aukasetningar strax: Vegna ólíkrar stöðu sagna í aukasetningum er mikilvægt að átta sig á setningagerðinni áður en byrjað er að skrifa á hollensku. Þetta kemur í veg fyrir setningafræðileg mistök og heldur lesandanum við efnið.
- Forðastu orð-til-orð þýðingar: Einblíndu á merkingu heildarinnar. Íslenskar sagnir sem stýra falli geta átt sér hollenskar hliðstæður sem krefjast forsetningar sem breytir algerlega uppsetningu setningarinnar.
- Nýttu viðeigandi hjálpartæki: Þar sem engar stórar, beinar orðabækur eru til á milli íslensku og hollensku þurfa þýðendur oft að nota ensku eða þýsku sem brúarmál. Hér er mikilvægt að varast falska vini sem geta leynst í germönskum málum og breytt merkingu textans algjörlega.
- Prófarkalestur móðurmálstalara: Láttu hollenskan móðurmálstalara alltaf yfirfara textann. Þetta tryggir að stílbrigði, tónn og náttúrulegt flæði textans henti markhópnum á hollenska málsvæðinu fullkomlega.
Að lokum er lykillinn að góðri þýðingu á milli þessara mála djúpur skilningur á bæði málfræðilegu kerfi beggja landa og þeim menningarheimum sem þau spretta úr. Með því að virða sérstöðu beggja mála næst fram þýðing sem virðir upprunann en talar skýrt og áreynslulaust til hollenska lesandans.