Í vaxandi mæli krefst nútímasamfélag nákvæmra og vandaðra þýðinga á milli tungumála sem eiga sér engar sameiginlegar sögulegar eða landfræðilegar rætur. Þýðingar á milli íslensku og sómalísku eru skýrt dæmi um þetta áskorunarríka ferli. Íslenska er norðurgermanskt mál með flókið beygingakerfi, á meðan sómalíska tilheyrir kúshískri undirgrein afróasískra mála. Þessi mikli munur gerir það að verkum að þýðendur standa frammi fyrir einstökum áskorunum sem krefjast djúps málfræðilegs og menningarlegs skilnings á báðum tungumálum til að tryggja að upplýsingar miðlist rétt.
Málfræðilegur munur og beygingarkerfi málanna
Stærsta hindrunin við þýðingar á milli þessara tveggja ólíku mála liggur í gerólíkri málfræðilegri uppbyggingu þeirra. Íslenska treystir mjög á fallbeygingu nafnorða, lýsingarorða, fornöfna og greinis í fjórum föllum (nefnifall, þolfall, þágufall og eignarfall), ásamt flókinni sagnbeygingu eftir persónum, tölum, tíðum og háttum. Sómalíska notar aftur á móti allt annað kerfi til að tjá tengsl orða í setningu.
Í sómalísku gegna ákveðin smáorð (particles) og viðskeyti lykilhlutverki í setningafræðinni. Málið notar einnig tóna (pitch accent) til að greina á milli kyns, tölu og falls, þótt það komi sjaldan fram í almennu rituðu máli. Að auki hefur sómalíska áhugavert fyrirbæri sem kallast „kynsnúningur“ (gender polarity), þar sem mörg nafnorð breyta um málfræðilegt kyn þegar þau fara úr eintölu yfir í fleirtölu. Til dæmis getur nafnorð sem er karlkyns í eintölu orðið kvenkyns í fleirtölu. Þýðandi sem vinnur á milli þessara mála verður að vera fullkomlega meðvitaður um þessar reglur til að forðast alvarlegar málfræðivillur og tryggja rétta merkingu.
Orðaröð og setningagerð: SVO gegn SOV
Íslenska fylgir yfirleitt orðaröðinni SVO (frumlag - sögn - andlag), þótt hún geti verið nokkuð sveigjanleg vegna ríkulegrar fallbeygingar. Sómalíska er hins vegar dæmigert SOV-mál (frumlag - andlag - sögn). Þessi grundvallarmunur þýðir að ekki er hægt að þýða setningar beint eða með einfaldri orðatilfærslu. Þýðandi þarf að endurskipuleggja setningar algerlega áður en hann ritar þær niður á markmálinu.
Í sómalísku eru sagnir yfirleitt staðsettar aftast í setningunni, og öll lýsandi smáorð, forsetningar og fornöfn safnast oft saman fyrir framan sögnina í flóknum klösum. Án djúprar greiningar á því hvernig þessi smáorð (svo sem u, ku, la og ka) breyta merkingu sagnarinnar er ómögulegt að skila nákvæmri þýðingu yfir á íslensku þar sem sambærileg sambönd eru tjáð með forsetningum eða fallstjórn sagna.
Menningarleg staðfæring og áskoranir í orðaforða
Tungumál endurspegla umhverfi sitt, sögu og lífshætti málhafa. Íslenskan er rík af orðaforða sem tengist hafi, sjávarútvegi, köldu veðurfari, jöklum og snjó, á meðan sómalíska á sér djúpar rætur í hirðingjasamfélagi, þurrkasvæðum, úlfaldarækt, ættbálkakerfi og íslömskum menningararfi. Þetta skapar mikla erfiðleika við að finna beinar samsvaranir fyrir ákveðin hugtök.
Þegar þýtt er úr íslensku yfir á sómalísku getur reynst þrautin þyngri að þýða hugtök sem tengjast nútímatækni, stjórnsýslu eða hinu sértæka norræna velferðarkerfi. Íslendingar hafa lengi stundað markvissa málhreinsun og búið til nýyrði (t.d. tölva, hugbúnaður, lykilorð). Í sómalísku eru slík orð oft fengin að láni úr arabísku, ítölsku eða ensku, eða þau eru útskýrð með lengra lýsandi sambandi. Hér eru helstu aðferðir sem þýðendur nota til að brúa þetta bil:
- Lýsandi umorðun: Ef ekkert beint orð er til yfir hugtak eins og „foreldraorlof“ eða „snjóflóðavarnargarður“ í sómalísku þarf að útskýra virkni eða eðli fyrirbærisins á skýran og einfaldan hátt.
- Lántökur og staðlögun: Notkun alþjóðgreina og tæknihugtaka sem hafa verið löguð að sómalískum framburði og rithætti, sérstaklega á sviði læknisfræði og tækni.
- Trúarleg og menningarleg næmni: Margar sómalískar setningar og orðatiltæki innihalda beinar eða óbeinar tilvísanir í íslam eða hefðbundinn lífsmáta. Þýðandi yfir á íslensku þarf að ákveða hvort hann eigi að halda þessum tilvísunum til að sýna menningarlit eða nota veraldlegri íslensk jafngildi til að auðvelda skilning.
Hagnýt ráð fyrir árangursríkar þýðingar milli íslensku og sómalísku
Til að tryggja gæði, nákvæmni og áreiðanleika í þýðingum á milli íslensku og sómalísku er mælt með því að fylgja ákveðnum vinnuferlum og bestu starfsvenjum:
- Skilgreining á markhópi og tilgangi textans: Er textinn ætlaður sómalískum innflytjendum á Íslandi sem þurfa að skilja opinberar upplýsingar frá stjórnvöldum, eða er um að ræða bókmenntaþýðingu? Texti fyrir opinbera þjónustu þarf að vera einfaldur, skýr og laus við flókið myndmál eða sértækt íslenskt slangur.
- Tvöföld yfirlestrarstefna (Tveggja rita kerfi): Vegna þess hve málin eru ólík er mikilvægt að móðurmálshafi þess tungumáls sem þýtt er á lesi yfir textann til að tryggja að flæðið sé náttúrulegt og laust við þýðingakeim.
- Varúð við notkun sjálfvirkra þýðingarvéla: Sjálfvirkar þýðingarvélar (eins og Google Translate) eiga oft í miklum erfiðleikum með þetta tungumálapar vegna skorts á stafrænum gögnum og samhliða textum (parallel corpora). Aldrei ætti að treysta á sjálfvirka þýðingu án ítarlegrar handvirkrar yfirferðar sérfræðings.
- Tvímála samhengi og skýringar: Í sumum tilfellum, sérstaklega í lagalegum eða stjórnsýslulegum textum á Íslandi, er gott að hafa íslenska heitið í sviga á eftir sómalísku þýðingunni (t.d. kennitala eða heilsugæsla) svo notandinn geti áttað sig á hugtakinu þegar hann á í samskiptum við íslenskar stofnanir.
Þýðingar á milli íslensku og sómalísku krefjast því mun meira en einungis orðabókarskilnings. Þær krefjast þess að þýðandinn starfi sem brúarsmiður milli tveggja ólíkra heima, sem nær að miðla upplýsingum á þann hátt að hvorki mikilvæg merking né menningarleg blæbrigði glatist í ferlinu.