Қазіргі жаһандану заманында мемлекеттер мен мәдениеттер арасындағы байланыстардың артуы аударма ісінің рөлін ерекше күшейтті. Осы орайда, қазақ тілі мен грек тілі сияқты мүлдем басқа тілдік отбасылардан шыққан тілдер арасындағы аударма процесі кәсіби мамандар үшін үлкен сынақ әрі қызықты зерттеу нысаны болып табылады. Түркі тілдерінің қыпшақ тобына жататын қазақ тілі мен үндіеуропа тілдерінің жеке тармағы болып табылатын грек тілі арасындағы аударма тек сөздерді механикалық түрде ауыстыру емес, екі түрлі ойлау жүйесін байланыстыру өнері болып табылады. Бұл мақалада қазақ тілінен грек тіліне аудару кезінде туындайтын негізгі заңдылықтар мен қиындықтарды егжей-тегжейлі талдаймыз.
1. Типологиялық айырмашылықтар: Агглютинацияға қарсы Флексия
Қазақ тілінің құрылымы агглютинативті болып табылады. Бұл дегеніміз — сөздің негізгі түбірі өзгеріссіз қалып, оған белгілі бір қатаң реттілікпен түрлі мағына беретін қосымшалардың (жұрнақтар мен жалғаулардың) тізбектеле жалғануы. Мысалы, "жазушыларымыздың" деген бір ғана сөзде түбірге көптік жалғау, тәуелдік жалғау және ілік септігі бірінен соң бірі жалғанып тұр.
Ал грек тілі — флективті тіл. Мұнда сөздердің тұлғасы мен түбірі түрлі грамматикалық мағыналарды білдіру үшін өзгеріске ұшырайды. Бір ғана флексия (қосымша) бір мезгілде тек (род), сан және септік мағыналарын білдіруі мүмкін. Осыған байланысты, қазақ тілінен грек тіліне аудару барысында агглютинативті құрылымды флективті жүйеге бейімдеу үшін сөздердің морфологиялық құрамын терең талдап, грек тілінің грамматикалық заңдылықтарына сәйкес келетін синтаксистік топтар құру қажет болады.
2. Синтаксис пен сөйлем құрылымындағы айырмашылықтар
Сөйлем мүшелерінің орналасу тәртібі аударманың табиғилығы мен оқылу жеңілдігіне тікелей әсер етеді. Қазақ тіліне тән негізгі құрылым — SOV (Subject - Object - Verb / Бастауыш - Тұрлаусыз мүшелер - Баяндауыш). Қазақ тіліндеге сөйлемдерде етістік әрқашан соңында орналасады, алайда анықтауыштар анықталатын сөздің алдында тұрады. Бұл логикалық ақпараттың жинақталып барып, соңында қорытындылануына мүмкіндік береді.
Керісінше, грек тілінің стандартты құрылымы — SVO (Subject - Verb - Object / Бастауыш - Баяндауыш - Тұрлаусыз мүшелер). Дегенмен, грек тіліндегі септік жүйесінің айқындығы сөздердің орын тәртібін өте еркін етуге мүмкіндік береді. Мәтінге эмоционалды немесе логикалық екпін беру үшін етістікті сөйлемнің басына немесе ортасына қою жиі кездеседі. Аудармашы қазақ тіліндегі ұзақ, күрделі құрмалас сөйлемдерді грек тіліне аударғанда, оларды қысқа, логикалық тұрғыдан аяқталған дербес сөйлемдерге бөлуі тиіс. Сөзбе-сөз синтаксистік аударма грек оқырманы үшін мәтіннің мағынасын түсініксіз етіп жібереді.
3. Грамматикалық санаттардың теңсіздігі
Қазақ және грек тілдерінде бір-біріне мүлдем сәйкес келмейтін немесе бірінде бар, екіншісінде жоқ грамматикалық санаттар жеткілікті. Аудармашы осы нәзік тұстарды дәл басып тануы тиіс:
- Грамматикалық тек (Род): Қазақ тілінде зат есімдер мен есімдіктерде тек (мужской, женский, средний род) санаты мүлдем жоқ. Мысалы, "ол" есімдігі контекстке байланысты ер адамға да, әйел адамға да, жансыз затқа да қатысты қолданыла береді. Ал грек тілінде барлық зат есімдер, сын есімдер, артикльдер мен есімдіктер үш тектің біріне жатады және соған сәйкес өзгереді. Аудармашы мәтінді грек тіліне аударғанда әрбір субъектінің немесе объектінің тегін анықтап, дұрыс грамматикалық тұлғаны таңдауы шарт.
- Артикльдердің қолданылуы: Грек тілінде белгілілік (ο, η, το) және белгісіздік (ένας, μια, ένα) артикльдері сөйлемнің мағыналық құрылымын қалыптастыруда маңызды рөл атқарады. Қазақ тілінде мұндай артикльдер жоқ, бірақ белгілілік табыс септігі арқылы, ал белгісіздік "бір" сөзі немесе контекст арқылы беріледі. Аударма кезінде осы мағыналық айырмашылықтарды грек артикльдері арқылы нақты көрсету қажет.
- Септік жүйесінің айырмашылығы: Қазақ тілінде 7 септік бар болса, қазіргі грек тілінде негізінен 4 септік сақталған. Қазақ тіліндегі барыс, жатыс, шығыс және көмектес септіктерінің қызметін грек тілінде арнайы предлогтар (демеуліктер) мен табыс (accusative) немесе ілік (genitive) септіктерінің тіркесі атқарады. Мысалы, "мектепке барамын" тіркесі грек тілінде "πάω στο σχολείο" (барамын + предлог + артикль + табыс септігіндегі зат есім) деп аударылады.
4. Етістік жүйесінің ерекшеліктері мен шақтардың сәйкестігі
Қазақ тілі етістікке өте бай және қимылдың өту сипатын білдіретін көмекші етістіктер жүйесі кеңінен дамыған ("жазып жіберді", "оқып шықты", "айта салды"). Грек тілінде бұл мағыналар етістіктің аспектісі (түрлік сипаты) арқылы жүзеге асады. Грек тіліндегі етістік формалары қимылдың бір реттік немесе созылыңқы екенін білдіретін екі негізгі аспектіге бөлінеді: аяқталған (αόριστος) және аяқталмаған (παρατατικός).
Сонымен қатар, етістіктің етіс (залог) санатында да айырмашылықтар бар. Қазақ тіліндеге өздік, өзгелік, ырықсыз етіс тұлғалары арнайы жұрнақтар арқылы жасалса, грек тілінде белсенді (ενεργητική) және пассивті/қайтымды (παθητική) етіс жүйесі қолданылады. Бұл айырмашылық аудармашыдан етістік мағыналарын дәл беру үшін лексикалық және грамматикалық құралдарды шебер үйлестіруді-талап етеді.
5. Лексика-семантикалық сәйкестіктер және мәдени локализация
Аударма тек грамматикалық сәйкестікті табу ғана емес, сонымен бірге мәдени құндылықтар мен ұлттық ерекшеліктерді жеткізу болып табылады. Қазақ тіліндегі ұлттық реалиялар (мысалы, "тұсаукесер", "шілдехана", "қымыз", "киіз үй") мен грек мәдениетіндегі ұғымдардың (мысалы, ежелгі мифологиялық терминдер, теңіз өміріне байланысты сөздер) арасында тікелей баламалар жоқ.
Мұндай жағдайда аудармашы келесі әдістерді қолданады:
- Сипаттама аударма (Descriptive translation): Реалияның мағынасын грек тіліндегі бірнеше сөзбен түсіндіріп жазу.
- Транслитерация немесе транскрипция: Сөздің дыбысталуын сақтай отырып, грек әліпбиімен жазу (мысалы, "κουμίζ" - қымыз) және қажет болған жағдайда сілтемеде түсініктеме беру.
- Контекстік баламаны таңдау: Мәтіннің мазмұнына сәйкес мағыналық жағынан ең жақын келетін сөзді немесе фразаны қолдану.
Мақал-мәтелдер мен фразеологизмдерді аудару да ерекше зерттеуді қажет етеді. Сөзбе-сөз аударылған мақал өзінің көркемдік және тәрбиелік мәнін жоғалтады. Мысалы, қазақтың "Асыққан шайтанның ісі" деген мақалын грек тіліне аударғанда, олардың мәдениетіндегі "Όποιος βιάζεται σκοντάφτει" (Асыққан сүрінеді) деген баламасын қолданған тиімді.
6. Кәсіби аудармашыларға арналған практикалық кеңестер
Қазақ тілінен грек тіліне аудару сапасын жақсарту және кәсіби деңгейді арттыру үшін мына ұсыныстарды орындау қажет:
- Сөйлемді бөлшектемеңіз, мағынаны тұтас қабылдаңыз: Екі тілдің синтаксистік айырмашылығы өте үлкен болғандықтан, әр сөзге жабыспай, сөйлемнің немесе абзацтың жалпы логикалық ойын анықтап алып, оны грек тілінде табиғи естілетіндей етіп қайта құрастырыңыз.
- Қос тілді сөздіктер мен параллель мәтіндерді белсенді қолданыңыз: Қазақша-грекше тікелей сөздіктердің шектеулі болуына байланысты, ағылшын, орыс немесе француз тілдерін аралық көпір ретінде пайдаланыңыз. Алайда, түпкілікті мәтінді грек тілінің нормаларына сәйкестігін тексеру үшін міндетті түрде ана тілінде сөйлейтін маманмен (native speaker) кеңесіңіз.
- Пунктуацияға ерекше назар аударыңыз: Грек тілінде сұрақ белгісі орнына нүктелі үтір (;) қойылатынын, ал қазақша нүктелі үтірдің орнына грек тілінде жоғарғы нүкте (·) қолданылатынын есте сақтаңыз. Бұл техникалық қателер аударманың кәсібилігіне нұқсан келтіруі мүмкін.
- Салалық терминологияны зерттеңіз: Мәтін заң, медицина немесе техника саласына қатысты болса, грек тіліндегі ресми терминдер мен халықаралық сөздердің қолданылу аясын нақтылап алыңыз. Грек тілі көптеген халықаралық терминдердің отаны болғандықтан, мұнда нақтылық өте маңызды.
Қорытындылай келе, қазақ тілінен грек тіліне аудару — жоғары деңгейдегі лингвистикалық шеберлікті, қос мәдениеттің ерекшеліктерін жетік білуді және шығармашылық ізденісті талап ететін күрделі процесс. Лингвистикалық айырмашылықтарды жүйелі түрде ескеру және заманауи аударма әдістемелерін қолдану арқылы ғана мағынасы дәл, стилі мінсіз және оқырманға түсінікті сапалы мәтін дайындауға болады.