Тарҷумаи байнизабонӣ ҳамеша раванди мураккабест, ки на танҳо донистани калимаҳо, балки фаҳмиши амиқи сохтори забонӣ ва заминаи фарҳангиро талаб мекунад. Тарҷума аз забони тоҷикӣ ба забони суаҳилӣ (ё кисуаҳилӣ) яке аз соҳаҳои камтар омӯхташуда, вале хеле ҷолиб ва рӯ ба рушд дар тарҷумонии муосир ба шумор меравад. Забони тоҷикӣ, ҳамчун узви оилаи забонҳои ҳиндуаврупоӣ, ва забони суаҳилӣ, ҳамчун забони пешбари гурӯҳи банту дар оилаи нигер-конголезӣ, аз ҷиҳати генетикӣ ва типологӣ комилан фарқ мекунанд. Ин мақола мушкилоти асосии синтаксисӣ, морфологӣ ва мадании ин самти тарҷумаро баррасӣ намуда, тавсияҳои амалиро барои тарҷумонон пешниҳод менамояд.
Фарқиятҳои синтаксисӣ: Тартиби калимаҳо дар ҷумла
Яке аз монеаҳои аввалин ва муҳимтарин дар тарҷума аз тоҷикӣ ба суаҳилӣ ин сохтори ҷумла ва тартиби ҷойгиршавии аъзои он мебошад. Забони тоҷикӣ ба забонҳои дорои тартиби калимаҳои SOV (Мубтадо – Пуркунанда – Хабар) тааллуқ дорад. Ин маънои онро дорад, ки феъл (хабар) маъмулан дар охири ҷумла меояд. Масалан: «Ман китобро хондам».
Баръакси ин, забони суаҳилӣ сохтори классикии SVO (Мубтадо – Хабар – Пуркунанда)-ро истифода мебарад, ки дар он феъл пеш аз пуркунанда ҷойгир мешавад. Тарҷумаи ҷумлаи фавқ дар суаҳилӣ чунин мешавад: "Nilisoma kitabu" (дар ин ҷо ni- мубтадо/ман, -li- замони гузашта, -soma хондан, ва kitabu китоб аст). Ҳангоми тарҷумаи матнҳои мураккаб ва ҷумлаҳои пайрав, тарҷумон бояд тамоми сохтори синтаксисиро аз нав тарҳрезӣ кунад, то матни суаҳилӣ табиӣ ва равон садо диҳад. Илова бар ин, дар суаҳилӣ ҷумлаҳои пайрав метавонанд тавассути ворид кардани нишондиҳандаҳои нисбӣ дар дохили худи сохтори феъл сохта шаванд, ки ин аз тарҷумони тоҷикзабон таваҷҷӯҳи хосаро талаб мекунад.
Системаи синфҳои исмӣ дар забони суаҳилӣ ва мушкилоти мувофиқат
Мураккабтарин ҷанбаи морфологияи забони суаҳилӣ мавҷудияти синфҳои исмӣ (ё ngeli) мебошад. Агар дар забони тоҷикӣ категорияи ҷинси грамматикӣ (мардона, занона, миёна) вуҷуд надошта бошад ва исмҳо танҳо бо шумора ва муайянӣ тасниф шаванд, дар забони суаҳилӣ исмҳо ба зиёда аз 15 синфи гуногун тақсим мешаванд. Ин синфҳо исмҳоро дар асоси маъноҳояшон (одамон, дарахтон, асбобҳо, ҳайвонот, мафҳумҳои абстрактӣ ва ғайра) гурӯҳбандӣ мекунанд.
Мушкилии асосӣ дар он аст, ки тамоми аъзои ҷумла, аз ҷумла сифатҳо, ҷонишинҳо, шумораҳо ва худи феълҳо бояд бо исми мубтадо ё пуркунанда аз рӯи синфи исмӣ мувофиқат кунанд. Ин мувофиқат тавассути системаи мураккаби пешвандҳо (префиксҳо) сурат мегирад. Барои тарҷумони тоҷикзабон муайян кардани синфи дурусти исм дар суаҳилӣ ва риояи қоидаҳои ҳамоҳангсозии пешвандҳо метавонад яке аз душвортарин вазифаҳо бошад. Хатогӣ дар як пешванд метавонад тамоми ҷумларо аз ҷиҳати грамматикӣ нодуруст ва барои хонандаи суаҳилизабон нофаҳмо созад.
Изофа дар забони тоҷикӣ ва муодилҳои он дар суаҳилӣ
Дар забони тоҷикӣ сохтори изофӣ (бо истифода аз пасванди «-и») воситаи асосии ифодаи муносибатҳои соҳибӣ, муайянкунандагӣ ва тавсифӣ мебошад (масалан, «китоби муаллим», «хонаи калон»). Дар забони суаҳилӣ барои ифодаи ин гуна муносибатҳо қисмчаи алоқамандкунандаи (associative particle) -a истифода мешавад.
Аммо ин қисмчаи алоқамандкунанда низ вобаста ба синфи исме, ки пеш аз он меояд, шакли худро тағир медиҳад. Масалан:
- Kisu cha mwalimu (Корди муаллим – синфи 7)
- Kiti cha mwalimu (Курсии муаллим – синфи 7)
- Kitabu cha mwalimu (Китоби муаллим – синфи 7)
- Watu wa nchi (Мардуми кишвар – синфи 2)
- Nyumba ya mwalimu (Хонаи муаллим – синфи 9)
Тарҷумон бояд қодир бошад, ки муносибатҳои мухталифи изофиро дар матни тоҷикӣ зуд муайян кунад ва нишондиҳандаи мувофиқи онро дар суаҳилӣ бо назардошти синфи исми муайяншаванда интихоб намояд.
Мутобиқсозии лексикӣ ва фарҳангӣ
Фарҳанг ва ҷаҳонбинии тоҷикон ва халқҳои Африқои Шарқӣ, ки бо забони суаҳилӣ сухан мегӯянд, аз ҳамдигар ба куллӣ фарқ мекунанд. Забони тоҷикӣ таҳти таъсири амиқи фарҳанги форсӣ, исломӣ ва инчунин тӯли зиёда аз як аср зери таъсири забони русӣ ташаккул ёфтааст. Забони суаҳилӣ бошад, ҳарчанд забони банту аст, аммо дар натиҷаи робитаҳои тӯлонии тиҷоратӣ бо кишварҳои арабӣ, форсӣ ва ҳиндӣ калимаҳои иқтибосии зиёде дорад (худи калимаи "Swahili" аз калимаи арабии «саваҳил» гирифта шуда, маънояш «соҳилҳо» аст).
Ҷолиб он аст, ки дар суаҳилӣ баъзе калимаҳои иқтибосии форсӣ низ мавҷуданд, ки бо забони тоҷикӣ муштараканд, ба монанди "chai" (чой), "karatasi" (коғаз/қоғазҳо), ва "bunduki" (милтиқ/туфанг). Бо вуҷуди ин, аксари воқеиятҳои маишӣ, таомҳо, расму оинҳо ва истилоҳоти иҷтимоӣ дар ҳарду фарҳанг фарқ мекунанд. Масалан, тарҷумаи мафҳумҳои миллӣ ба монанди «наврӯз», «оши палав», «куртаи чакан» ё «гап» (маҷлиси дӯстона) ба забони суаҳилӣ шарҳу тавзеҳ ё пайдо кардани муодилҳои функсионалиро талаб мекунад. Аз тарафи дигар, мафҳумҳои суаҳилӣ ба монанди "Ujamaa" (сотсиализми африқоӣ/ҳамбастагӣ) ё мафҳуми фалсафии "Harambee" (ҳама якҷоя кор кардан) низ дар тоҷикӣ тарҷумаи тавсифиро металабанд.
Ифодаи замон ва намуди феъл
Феъл дар забони суаҳилӣ дорои сохтори агглютинативии қавӣ мебошад. Як калимаи феълӣ метавонад тамоми ҷумларо ифода кунад, зеро он дорои нишондиҳандаи шахс, замон, намуд, нишондиҳандаи пуркунандаи бевосита ва бавосита мебошад. Масалан, феъли "Amekuambia" аз қисмҳои зерин иборат аст: a- (ӯ), -me- (замони гузаштаи комил/натиҷавӣ), -ku- (ба ту - пуркунанда), -ambia (гуфтан). Тарҷумон бояд замонҳо ва намудҳои феълии тоҷикиро (ба монанди замони гузаштаи наздик, дур, ҳикоягӣ, ҳозира-оянда) ба системаи замонҳои суаҳилӣ дуруст мутобиқ созад. Дар забони суаҳилӣ замони гузашта метавонад бо нишондиҳандаҳои -li- (гузаштаи оддӣ) ва -me- (натиҷаи амал дар ҳозира) ифода ёбад, ки фарқияти байни онҳо ба фарқияти феълҳои намуди мутлақ ва номутлақи тоҷикӣ монанд аст, вале қоидаҳои истифодаи худро дорад.
Ҷонишинҳо ва системаи шумораҳо
Системаи ҷонишинҳо дар ҳарду забон низ хусусиятҳои ҷолиб дорад. Дар забони тоҷикӣ ҷонишинҳои шахсӣ («ман», «ту», «ӯ», «мо», «шумо», «онҳо») мустақил мебошанд ва одатан дар ҷумла мавқеи алоҳида доранд. Дар забони суаҳилӣ, ҷонишинҳои шахсӣ метавонанд ҳамчун калимаҳои мустақил (mimi, wewe, yeye, sisi, ninyi, wao) истифода шаванд, вале аксар вақт онҳо дар шакли пешвандҳои субъективии феълӣ (ni-, u-, a-, tu-, m-, wa-) зоҳир мешаванд. Ин сохтор имкон медиҳад, ки дар суаҳилӣ ҷонишини мустақилро партофта, танҳо шакли феълиро истифода барем, ки ин ба услуби забони тоҷикӣ (ки дар он низ бо сабаби будани бандакҳои феълӣ партофтани ҷонишини мустақил маъмул аст) наздикӣ дорад.
Дар мавриди шумораҳо, дар забони суаҳилӣ шумораҳо низ бояд бо синфи исме, ки бо онҳо меояд, мувофиқат кунанд. Масалан, шумораи «як» метавонад ҳамчун mmoja (барои синфи 1), mti mmoja (як дарахт - синфи 3), kitabu kimoja (як китоб - синфи 7) ва ғайра тарҷума шавад. Аммо баъзе шумораҳое, ки аз забони арабӣ иқтибос шудаанд (ба монанди sita - шаш, saba - ҳафт, tisa - нӯҳ), шакли худро тағир намедиҳанд. Тарҷумон бояд ин қоидаҳои мураккабро хуб бидонад, то ҳангоми тарҷумаи омор ва ҳисоботҳои молиявӣ ба хатогиҳои техникӣ роҳ надиҳад.
Маслиҳатҳои муҳим ва амалӣ барои тарҷумонон
Барои ноил шудан ба тарҷумаи босифат ва касбӣ аз тоҷикӣ ба суаҳилӣ, тавсия дода мешавад, ки тарҷумонон ба нуқтаҳои зерин диққати махсус диҳанд:
- Омӯзиши амиқи сохтори агглютинативӣ: Кӯшиш кунед, ки қисмҳои алоҳидаи феъли суаҳилиро (пешвандҳо ва пасвандҳо) хуб дарк кунед, то маънои дақиқи ҷумлаи тоҷикиро бе гум кардани ҷузъиёт интиқол диҳед.
- Истифодаи луғатҳои дуруст: Азбаски луғатҳои мустақими тоҷикӣ-суаҳилӣ тақрибан вуҷуд надоранд, тарҷумон бояд луғатҳои дуҷонибаи тоҷикӣ-англисӣ ва англисӣ-суаҳилиро ҳамчун пули пайвандсоз истифода барад ва мафҳумҳоро бо диққат муқоиса кунад.
- Диққат ба оҳанг ва услуби матн: Суаҳилӣ дорои сатҳҳои гуногуни услубӣ аст (аз суаҳилии стандартӣ ё Sanifu то шеваҳои маҳаллӣ ва сленги шаҳрии Sheng). Тарҷумон бояд вобаста ба аудиторияи мақсаднок услуби муносибро интихоб кунад.
- Санҷиши ниҳоӣ аз ҷониби сухангӯи бумӣ: Матнҳои тарҷумашударо ҳамеша ба муҳаррирони бумии суаҳилизабон пешниҳод кунед, то хатогиҳои марбут ба мувофиқати синфҳои исмӣ ва ибораҳои нотабиӣ ошкор ва ислоҳ шаванд.
Дар ниҳоят, тарҷумаи муваффақ аз забони тоҷикӣ ба суаҳилӣ пули муҳими фарҳангиву иқтисодӣ байни Осиёи Марказӣ ва Африқои Шарқӣ буда, сабру таҳаммул ва дониши амиқи назариявии забоншиносиро тақозо менамояд.