በአሁኑ ጊዜ በዓለም አቀፍ ደረጃ ያለው ትስስር እና የንግድ ግንኙነት እያደገ ሲሄድ፣ ከተለያዩ የቋንቋ ቤተሰቦች የተገኙ ቋንቋዎችን የማስተርጎም አስፈላጊነት ከጊዜ ወደ ጊዜ እየጨመረ መጥቷል። ከእነዚህም መካከል ከአማርኛ ወደ ካዛክኛ የሚደረገው የትርጉም ሥራ አንዱና ዋነኛው ነው። አማርኛ የሴማዊ ቋንቋዎች ቤተሰብ አባል ሲሆን በኢትዮጵያ ውስጥ በሰፊው የሚነገር እና የራሱ የሆነ የፊደል ሥርዓት (የግዕዝ ፊደል) ያለው ቋንቋ ነው። በሌላ በኩል ካዛክኛ የቱርክ ቋንቋዎች ቤተሰብ አባል ሲሆን በካዛክስታን እና በአካባቢው አገሮች ውስጥ በስፋት የሚነገር፣ በአሁኑ ጊዜ የሲሪሊክ አጻጻፍ ሥርዓትን የሚጠቀም እና ወደ ላቲን ለመቀየር በዝግጅት ላይ ያለ ቋንቋ ነው። ይህ መመሪያ ከአማርኛ ወደ ካዛክኛ ለመተርጎም የሚያስፈልጉትን መሠረታዊ ሂደቶች፣ ስነ-ልሳናዊ ተግዳሮቶች እና ጠቃሚ ምክሮችን በዝርዝር ያብራራል።
1. ስነ-ልሳናዊ እና መዋቅራዊ ልዩነቶች ማነጻጸር
በትርጉም ሥራ ከመጀመሩ በፊት የሁለቱን ቋንቋዎች ሰዋሰዋዊ እና መዋቅራዊ ባህሪያት በሚገባ መረዳት ያስፈልጋል። ምንም እንኳን ሁለቱም ቋንቋዎች በአረፍተ ነገር መዋቅር ደረጃ የባለቤት-ተሳቢ-ግሥ (Subject-Object-Verb ወይም SOV) ሥርዓትን የሚከተሉ ቢሆንም፣ በውስጣዊ አወቃቀራቸው እና በሰዋሰዋዊ ህጎቻቸው ላይ ጉልህ ልዩነቶች አሏቸው።
- የአረፍተ ነገር መዋቅር (Word Order)፦ በአማርኛም ሆነ በካዛክኛ ግሥ ብዙውን ጊዜ በአረፍተ ነገሩ መጨረሻ ላይ ይመጣል። ይህ መመሳሰል ለአስተርጓሚዎች የተወሰነ እፎይታ ቢሰጥም፣ የረዳት ግሦች እና የአገናኝ ቃላት አጠቃቀም በሁለቱ ቋንቋዎች ውስጥ እጅግ የተለየ ነው። በካዛክኛ ውስጥ ያሉ ንዑስ አረፍተ ነገሮች አደረጃጀት ከአማርኛ የተለየ በመሆኑ ጥንቃቄ የተሞላበት ትርጉም ያስፈልገዋል።
- የቃላት ምስረታ እና ቅጥያዎች (Morphology)፦ ካዛክኛ ከፍተኛ ደረጃ ያለው ተለጣፊ (Agglutinative) ቋንቋ ነው። ይህም ማለት በአንድ መነሻ ቃል ላይ በርካታ ቅጥያዎችን (Suffixes) በመጨመር አዳዲስ ትርጉሞችን እና ሰዋሰዋዊ ተግባራትን ይፈጥራል። በአማርኛ ደግሞ ቃላት የሚመሠረቱት በውስጥ ለውጥ (Internal inflection) እና በቅድመ-ቅጥያ፣ ድህረ-ቅጥያ ጥምረት ነው። በመሆኑም በአማርኛ በአንድ አረፍተ ነገር የተገለጸን ሐሳብ በካዛክኛ በአንድ ረጅም ቃል ወይም በጥቂት የተጣበቁ ቃላት መግለጽ ሊያስፈልግ ይችላል።
- ጾታ እና ቁጥር (Gender and Number)፦ በአማርኛ ውስጥ የጾታ አመላካቾች (ተባዕት እና አንስት) በጣም ወሳኝ ናቸው። ግሦች፣ ቅጽሎች እና ተውላጠ ስሞች እንደ ባለቤቱ ጾታ ይለዋወጣሉ። በአንጻሩ በካዛክኛ ቋንቋ ውስጥ ሰዋሰዋዊ ጾታ (Grammatical gender) የለም። ይህም በአማርኛ የተገለጸን የጾታ ልዩነት በካዛክኛ ትክክለኛውን መልእክት ለማስተላለፍ ተጨማሪ ቃላትን ወይም ዐውደ-ጽሑፋዊ ማብራሪያዎችን መጠቀምን ይጠይቃል።
2. የስም ሙያ ቅጥያዎች ልዩነት (Case Systems)
በካዛክኛ ቋንቋ ውስጥ ሰባት የስም ሙያ ዓይነቶች (Noun cases) አሉ። እነዚህም ስሞች በአረፍተ ነገር ውስጥ ያላቸውን ሚና ለመለየት በስሙ መጨረሻ ላይ ቅጥያዎችን በመጨመር ይገለጻሉ። በአማርኛ ግን የስም ሙያ የሚገለጸው በቅድመ-መስተዋድድ (Prefixes) እና በድህረ-መስተዋድድ (Suffixes) አማካኝነት ነው። ለምሳሌ «ለቤት»፣ «ከቤት» ወይም «በቤት» የሚሉትን አገላለጾች ወደ ካዛክኛ ለመተርጎም ትክክለኛውን የካዛክኛ የስም ሙያ ቅጥያ (Dative, Ablative, Locative) መምረጥ ያስፈልጋል። ይህንን ልዩነት በሚገባ አለመረዳት ትርጉሙን ሙሉ በሙሉ ስህተት ሊያደርገው ይችላል።
3. የባህል ተፅእኖ እና አካባቢያዊነት (Localization)
ትርጉም ማለት ቃላትን በቀጥታ መለወጥ ብቻ ሳይሆን ባህልንና ዐውደ-ጽሑፍን ማገናኘት ጭምር ነው። አማርኛ ከኢትዮጵያ ኦርቶዶክስ ተዋሕዶ ክርስትና እና ከእስልምና ሃይማኖቶች ጋር ጥልቅ ቁርኝት ያላቸው በርካታ ብሂሎች፣ ዘይቤያዊ አገላለጾች እና ምሳሌያዊ ንግግሮች አሉት። በሌላ በኩል የካዛክኛ ቋንቋ ከዘላንነት (Nomadic) የአኗኗር ዘይቤ፣ ከእስልምና ሃይማኖት እና ከቱርካዊ ባህል ጋር የተሳሰረ ነው።
ለምሳሌ፣ በአማርኛ ውስጥ «እግዚአብሔር ይመስገን» ወይም «በፈጣሪ ፈቃድ» የሚሉ አገላለጾች በዕለት ተዕለት ሕይወት ውስጥ በሰፊው ጥቅም ላይ ይውላሉ። እነዚህን ቃላት ወደ ካዛክኛ ሲተረጉሙ፣ የካዛክስታንን ማኅበረሰብ ባህላዊ እና ሃይማኖታዊ እሴቶች ባገናዘበ መልኩ ማስተካከል ያስፈልጋል። በቀጥታ መተርጎም መልእክቱን ሊያዛባው ወይም እንግዳ ሊያደርገው ይችላል። ስለዚህ የባህል አካባቢያዊነትን (Cultural localization) መተግበር እጅግ ወሳኝ ነው።
4. ከአማርኛ ወደ ካዛክኛ ለመተርጎም ጠቃሚ ምክሮች
ከፍተኛ ጥራት ያለው ትርጉም ለማቅረብ ተርጓሚዎች የሚከተሉትን ሙያዊ ምክሮች መተግበር ይኖርባቸዋል፦
- ዐውደ-ጽሑፋዊ ትርጉም ላይ ማተኮር፦ ቃላትን በቃላት ከመተርጎም ይልቅ የአረፍተ ነገሩን አጠቃላይ መልእክት መረዳት እና ያንን መልእክት በካዛክኛ ቋንቋ የተፈጥሮ አወቃቀር መግለጽ ያስፈልጋል።
- የቃላት መዝገብ (Glossary) ማዘጋጀት፦ በተለይም የቴክኒክ፣ የሕግ ወይም የሕክምና ሰነዶችን በሚተረጉሙበት ጊዜ፣ በሁለቱም ቋንቋዎች ያሉ ቁልፍ ቃላትን ዝርዝር አስቀድሞ ማዘጋጀት ወጥነትን ለመጠበቅ ይረዳል።
- የመጻፊያ ሥርዓቱን ማስተናገድ፦ አማርኛ የግዕዝ ፊደላትን ሲጠቀም፣ ካዛክኛ ሲሪሊክን ይጠቀማል። ይህ የአጻጻፍ ልዩነት የስም አጻጻፍን (Transliteration) አስቸጋሪ ያደርገዋል። የሰዎች ስሞች፣ የቦታዎችን ስሞች እና ታሪካዊ መረጃዎችን ትክክለኛ የፊደል አጻጻፍ በመጠቀም መተርጎም ይገባል።
- በአፍ መፍቻ ቋንቋ ተናጋሪዎች ማረም፦ በካዛክኛ ቋንቋ የተጻፈው የመጨረሻው ሰነድ በተወለደበት ቋንቋ በሚናገር ባለሙያ (Native speaker) መታረም አለበት። ይህ የጽሑፉን ሰዋሰዋዊ ትክክለኛነት እና የተፈጥሮ ፍሰት ያረጋግጣል።
5. የቴክኖሎጂ እገዛና ዘመናዊ መሣሪያዎች
በዘመናዊው የትርጉም ኢንዱስትሪ ውስጥ የቴክኖሎጂ አጠቃቀም ሥራን ለማቀላጠፍ ከፍተኛ አስተዋጽዖ አለው። የኮምፒውተር ረዳት የትርጉም መሣሪያዎች (CAT Tools) እንደ SDL Trados፣ MemoQ ወይም Memsource የመሳሰሉትን በመጠቀም ቀደም ሲል የተተረጎሙ ዐረፍተ ነገሮችን እና ቃላትን እንደ ማጣቀሻ በመውሰድ ወጥነቱን መጠበቅ ይቻላል። ሆኖም ግን፣ በአማርኛ እና በካዛክኛ ቋንቋዎች መካከል ያለው የትርጉም ማህደረ ትውስታ (Translation Memory) እንዲሁም በኮርፐስ ደረጃ ያለው መረጃ አነስተኛ በመሆኑ፣ የማሽን ትርጉም (Machine Translation) ውጤቶች ከፍተኛ የሰው አርትዖት ሥራ (Post-Editing) ይፈልጋሉ።
ማጠቃለያ
ከአማርኛ ወደ ካዛክኛ መተርጎም ከፍተኛ ጥንቃቄን፣ ጥልቅ የቋንቋ እውቀትን እና የባህል ግንዛቤን የሚጠይቅ ውስብስብ ሂደት ነው። የሁለቱን ቋንቋዎች የስነ-ልሳን ልዩነቶች በመረዳት፣ ሰዋሰዋዊ መዋቅሮቻቸውን በማጣጣም እና ባህላዊ እሴቶቻቸውን በማክበር ጥራቱን የጠበቀ የትርጉም ሥራ ማቅረብ ይቻላል። ይህንን መመሪያ መተግበር በአማርኛ እና በካዛክኛ ተናጋሪዎች መካከል ያለውን ግንኙነት እና የትርጉም ጥራት ወደ ላቀ ደረጃ ያሸጋግረዋል። ተርጓሚዎች ዘመናዊ የቴክኖሎጂ መሣሪያዎችን እና የባለሙያዎችን እገዛ በአንድ ላይ በማጣመር የተሻለ ውጤት ማምጣት ይችላሉ።