Hizkuntzen arteko transferentzia ez da inoiz prozesu lineal bat izaten, baina are konplexuagoa bihurtzen da jatorrizko eta helburuko hizkuntzek jatorri, egitura eta tipologia erabat ezberdinak dituztenean. Hori da, hain zuzen ere, euskaratik katalanera itzultzean gertatzen dena. Euskara hizkuntza isolatua eta agglutinatzailea da; katalana, berriz, hizkuntza erromaniko flexiboa. Bi mundu linguistiko horien arteko zubiak eraikitzeak eskatzen du hizkuntza-arauez gain, egitura sintaktikoen sakoneko birmantolaketa eta moldaketa kultural zehatza ulertzea. Artikulu honetan, bi hizkuntzen arteko desberdintasun nagusiak, itzulpen-erronkak eta itzultzaile profesionalek erabili beharreko estrategia nagusiak aztertuko ditugu.
Lerrokadura Sintaktikoa: SOV eta SVO Egiturak
Euskararen eta katalanaren arteko desberdintasunik nabarmenena esaldiaren hitz-ordenean dago. Euskara hizkuntza buru-azkena da, eta bere ordena neutroan Subjektua-Objektua-Aditza (SOV) egitura jarraitzen du. Katalana, aldiz, hizkuntza buru-lehena da, eta Subjektua-Aditza-Objektua (SVO) ordenara jotzen du. Adibidez, euskarazko egitura sinple bat aztertzean:
- Euskaraz: Mirenek (S) sagarra (O) jan du (V).
- Katalanez: La Miren (S) ha menjat (V) la poma (O).
Esaldi sinpleetan aldaketa erraza badirudi ere, mendeko perpausak eta testu luzeak dituzten esaldi konplexuetan zailtasuna esponentzialki handitzen da. Euskaraz, esaldiaren esanahi osoa ematen duen aditza azken momentura arte ez da agertzen, eta horrek eskatzen du itzultzaileak jatorrizko perpausa osorik irakurri eta prozesatu behar izatea katalanera itzultzen hasi aurretik. Ezin da aldi berean eta hitzez hitz itzuli; egitura mental osoa deseraiki eta berriro eraiki behar da katalanaren egitura linealera egokitzeko.
Ergatibitatea vs. Akusatibitatea eta Kasu-Sistemak
Euskara hizkuntza ergatiboa da. Horrek esan nahi du esaldi iragankor baten subjektuak marka berezi bat daramala (ergatiboa, -ek atzizkia), eta esaldi iragangaitz baten subjektuak eta esaldi iragankor baten objektu zuzenak marka bera dutela (absolutiboa, markarik gabea). Katalanak, hizkuntza erromaniko guztiek bezala, egitura akusatiboa du eta ez du kasu nominalik (deklinabiderik) erabiltzen.
Katalanez, subjektuaren eta objektuaren arteko harremanak esaldian duten kokapenaren bidez eta preposizioen erabileraren bidez argitzen dira. Euskarazko deklinabide kasu ugariak (inesiboa, ablatiboa, adlatiboa, destinatiboa, etab.) katalanera ekartzeko, preposizio-sisteman sakondu behar da:
- Inesiboa (-an): Katalanez en edo a preposizioak erabiltzen dira (adibidez, etxean -> a casa).
- Ablatiboa (-tik): Katalanez de edo des de erabiltzen da (adibidez, etxetik -> des de casa).
- Destinatiboa (-rentzat): Katalanez per a preposizioa dagokio (adibidez, niretzat -> per a mi).
Itzultzaileak kontu handiz aztertu behar du kasu bakoitzaren testuinguruko esanahia, euskarazko atzizki berak katalanez preposizio eta egitura ezberdinak har ditzakeelako erabilera figuratuaren edo literalaren arabera.
Aditz-Komunztadura eta Klitikoen Erronka Handia
Euskarazko aditzak polipersonalak dira, hau da, aditz laguntzaileak subjektuaz gain, objektu zuzena (nor) eta zeharkako objektua (nori) barneratzen ditu bere forman (adibidez, dizkiozu aditzak subjektua "zuk", objektua "hark" plurala eta hartzailea "hura" singularra direla adierazten du). Katalanean aditzak subjektuarekin soilik egiten du komunztadura.
Hala ere, katalanak izenordain klitikoen sistema oso aberats eta konplexua du (pronoms febles). Klitiko hauek aditzari lotzen zaizkio bere formaren arabera (aurretik enclisi bidez edo atzetik proclisi bidez) eta euskarazko aditzean integratuta dauden objektu horiek guztiak ordezkatzen dituzte. Begira dezagun adibide hau:
- Euskaraz: Liburua Miereni eman diot. (Aditzak "diot" forma du).
- Katalanez: Li ho he donat. (Non li zeharkako objektua den eta ho objektu zuzen neutroa).
Katalanezko klitikoen erabilera eta konbinazio zuzena (batzuetan bi edo hiru klitiko batera doazenean) itzultzaile askorentzat zailtasun handienetako bat da, fonetika eta egitura-arau zorrotzak jarraitu behar baitira testu idatzian naturaltasuna eta zuzentasun gramatikala mantentzeko.
Lokuzioak, Esapideak eta Lokalizazio Kulturala
Itzulpen profesional baten kalitatea ez da gramatikara mugatzen; kultura-egokitzapena funtsezkoa da. Euskal Herriak eta Kataluniak lotura historiko eta politiko estuak dituzten arren, beren hizkuntza-iruditeria eta esapideak oso ezberdinak dira. Euskarazko esapide idiomatikoak ezin dira inoiz hitzez hitz katalanera itzuli.
Adibidez, euskarazko "beste baten kontura parrandan egin" esateko "beste baten bizkarretik bizi" edo antzeko esapideak erabiltzen badira, katalanez berezko lokuzio bat bilatu behar da, esaterako, "viure a l'esquena de algú" edo testuinguruaren arabera "fer la viu-viu". Era berean, Kataluniako errealitate dialektalak (ekialdeko katalana, mendebaldekoa, valentziera edo balearra) kontuan hartu behar dira. Helburuko irakurlea Valentzian badago, terminologia eta egitura batzuk egokitu egin behar dira (adibidez, "sortir" valentzieraz "eixir" erabiliz maizago).
Itzultzaileentzako Gomendio Praktikoak
Euskaratik katalanera egiten diren itzulpenetan zehaztasuna eta jfluentzia lortzeko, jarraitu aholku hauek:
- Deseraiki esaldia: Bilatu lehenik euskarazko aditza eta subjektua, osatu buruan katalanezko SVO egitura nagusia, eta ondoren kokatu gainerako osagarriak modu ordenatuan.
- Arreta jarri klitikoen ordena arauei: Erabili taula sintaktikoak ziurtatzeko klitikoen konbinazioak (adibidez, "se n'hi", "li'n") zuzenak direla eta testuinguru formalerako egokiak direla.
- Kontsultatu terminologia-hiztegiak: Erabili Termcat (katalanezko terminologia zentroa) eta UZEI bezalako tresnak termino teknikoen baliokidetza zehatzak aurkitzeko.
- Berrirakurri ozen: Katalanak erritmo eta musikalitate berezia du; testua ozen irakurtzeak lagunduko du esaldien egiturak naturalak diren ala jatorrizko euskararen egitura zurrunegia mantendu duten detektatzen.