Euskararen eta kazakeraren arteko itzulpen zuzena ezohiko bidea da oraindik mundu mailako itzulpen-industrian. Hala ere, bi hizkuntzen arteko harreman linguistikoak sakontasun eta egiturazko ezaugarri apartak erakusten ditu. Euskara hizkuntza isolatua da, Europako zaharrenetarikoa; kazakera, berriz, familia turkikoaren Kiptxak adarreko kidea da, Erdialdeko Asian hedaturik dagoena. Nahiz eta jatorri aldetik inolako ahaidetasunik ez izan, bi hizkuntza hauek tipologia aglutinatzailean eta hitz-ordenaren oinarrizko egituretan bat datoz. Hala ere, lerrokatze morfosintaktikoan (ergatibotasuna vs. nominatibo-akusatibotasuna) dauden alde sakonek erronka konplexua eta zehatza eskaintzen diote itzultzaileari. Artikulu honek euskaratik kazakerarako itzulpen-prozesuaren berezitasunak, zailtasun nagusiak eta aholku praktikoak aztertzen ditu.
1. Egitura Sintaktikoa eta Hitz-Ordena: SOV Sistemaren Kudeaketa
Bi hizkuntzek Subjektua-Objektua-Aditza (SOV edo SOA euskaraz) hitz-ordena hobesten dute oinarrizko egitura gisa. Euskaraz, esaldi neutral batean ("Aitak liburua irakurri du"), subjektua hasieran doa, objektua erdian eta aditza amaieran. Kazakerak egitura bera mantentzen du ("Әkem кітапты оқыды" - Äkem kitaptı oqıdı). Itxurazko antzekotasun horrek erraztu egiten du itzulpen literaleko maila batzuetan lan egitea, baina ezin da ahaztu euskarak askatasun handiagoa duela hitz-ordenan, fokuaren eta mintzagaiaren arabera esaldia berrantolatzeko. Kazakeran, aldiz, hitz-ordena askoz zurrunagoa da; aditzak beti joan behar du esaldiaren amaieran, eta elementu modifikatzaileek (adjektiboak, genitiboak, perpaus erlatiboak) beti aurreratu behar dute euren burua (izena baino lehen kokatu behar dira). Euskaratik kazakerara itzultzean, testuinguruaren foku dinamikoa kazakeraren egitura zurrunera egokitu behar da, esanahiaren indarra galdu gabe.
2. Ergatibotasunetik Nominatibo-Akusatibora: Kasu-Sistemen Arteko Trantsizioa
Hauxe da, zalantzarik gabe, prozesu honetako erronka morfosintaktiko nagusia. Euskara hizkuntza ergatibo-absolutiboa da. Horrek esan nahi du aditz irangaitzen subjektuak eta aditz igarokorren objektuak kasu bera jasotzen dutela (absolutiboa, markarik gabea), eta aditz igarokorren subjektuak, berriz, ergatiboa (-ek marka). Kazakera, aitzitik, hizkuntza nominatibo-akusatiboa da. Kazakeran, subjektu guztiak (irangaitzak zein igarokorrak) kasu nominatiboan doaz (markarik gabe), eta objektu zuzen zehatzek kasu akusatiboaren marka jaso behar dute (-ty/-ti, -dy/-di, -ty/-ti egitura fonetikoaren arabera).
Itzulpen praktikoan, bi sistema hauen arteko trantsizioa egiteko adibide argia ikus dezakegu:
- Euskaraz (Ergatiboa): "Gizonak otsoa ikusi du." (Gizonak = Ergatiboa; otsoa = Absolutiboa).
- Kazakeraz (Nominatibo-Akusatiboa): "Ер адам қасқырды көрді" (Er adam qasqırdı kördi). Hemen, "Er adam" (gizona) kasu nominatiboan dago, eta "qasqırdy" (otsoa) akusatiboan, "-dy" atzizkiaz markatuta.
Itzultzaileak kontu handiz aztertu behar ditu euskarazko absolutuaren eta partitiboaren arteko nolakotasunak, kazakeran akusatibo zehatza (markaduna) edo akusatibo zehaztugabea (markarik gabea, nominatiboaren formakoa) erabili behar den erabakitzeko. Partitiboa duten euskarazko esaldi negatiboak ("Ez dut libururik irakurri") kazakeraz akusatibo zehaztugabearen bidez itzultzen dira gehienetan, objektuaren zehaztasunik eza adierazteko.
3. Aglutinazioa eta Kazakeraren Bokal-Harmonia
Euskara eta kazakera hizkuntza aglutinatzaileak dira; hau da, erro bati atzizkiak gehituz eraikitzen dituzte esanahi gramatikalak eta erlazio sintaktikoak. Hala ere, kazakeraren morfologia prozesu fonologiko zorrotz baten mende dago: bokal-harmonia (kazakeraz: сингармонизм). Kazakeraren bokal guztiak bi multzotan banatzen dira: bokal ilunak edo atzekoak (а, о, ұ, ы) eta bokal argiak edo aurrekoak (ә, е, ө, ү, і). Hitz baten erroan bokal ilunak badira, atzizki guztiek ere bokal ilunak izan behar dituzte; erroan bokal argiak badira, atzizkiek ere argiak izan behar dute. Adibidez:
- "Mendian" (Euskaraz) -> "Тау" (Mendia, bokal iluna) + "-da" (Inesiboa, iluna) = "Тауда" (Tauda).
- "Hiri-an" (Euskaraz) -> "Қала" (Hiria, bokal iluna) + "-da" = "Қалада" (Qalada).
- "Etxean" (Euskaraz) -> "Үй" (Etxea, bokal argia) + "-de" (Inesiboa, argia) = "Үйде" (Üyde).
Euskarazko postposizioak eta kasu-atzizkiak (nortzat, norengatik, nora...) kazakerako zazpi kasuen atzizkiekin eta postposizio espezifikoekin parekatu behar dira, betiere bokal-harmoniaren legeak eta kontsonanteen asimilazioa (ahoskabe/ahodun asimilazioa) zorrotz errespetatuz.
4. Aditz-Sistemak eta Ebidentzialtasunaren Nuantza
Euskarazko aditzak oso konplexuak dira, batez ere adizki trinko polipersonalei dagokienez (non aditzak subjektua, objektu zuzena eta zeharkako objektua komunztatzen dituen). Kazakeran, aditz-sistemak subjektuarekin soilik egiten du komunztadura (pertsona eta zenbakian), baina aspektu, era eta denbora ñabardura izugarria du aditz laguntzaileen eta konberboen (deverbalen) bidez.
Bereziki azpimarratzekoa da ebidentzialtasuna kazakeran. Informazio baten iturria zein den adierazteko morfoligia berezia erabiltzen da kazakeran. Itzultzaileak euskarazko esaldi bat itzultzean gertaera hori zuzenean ikusi duen ala beste baten bidez jakin duen zehaztu behar du:
- Iturria zuzena denean (lekuko zuzena): "-di/-dy" atzizkia erabiltzen da ("Ol keldi" - Hura etorri zen, nik ikusi nuen).
- Iturria zeharkakoa denean (entzundakoa edo ondorioztatua): "-gen/-gan eken" egitura erabiltzen da ("Ol kelgen eken" - Hura etorri omen da / etorri omen zen).
Euskarak "omen" eta "bide" partikulak erabiltzen ditu zeharkako ebidentzialtasun hori adierazteko. Itzultzaileak euskarazko diskurtsoaren ñabardura modal hauek kazakeraren aditz-atzizkietara egokitu behar ditu zehaztasun akademiko eta literarioa mantentzeko.
5. Lokalizazio Kulturala eta Transkripzio Ortografikoa
Itzulpena ez esateko kode linguistikoen aldaketa hutsa; kultura-trantsizioa ere bada. Euskal Herriko eta Kazakhstango errealitate geografiko, sozial eta erlijiosoak erabat ezberdinak dira. Kazakerak arabieratik, persieratik eta errusieratik jasotako mailegu ugari ditu, bereziki erlijioarekin (Islama), administrazioarekin eta teknologiarekin lotutakoak. Euskarazko testuetan agertzen diren mendebaldeko kulturaren erreferentziak edo kontzeptu kristauak kazakerara egokitzean, zentzuzko baliokidetza kulturala bilatu behar da, batzuetan azalpen glosatuak erabiliz.
Ortografiari dagokionez, Kazakhstan trantsizio-prozesu batean dago alfabeto zirilikoaren eta alfabeto latinaren artean. Testu ofizial eta publiko askok zirilikoa erabiltzen jarraitzen duten arren, latinorako joera indartzen ari da. Itzultzaileak argi izan behar du xede-hartzaileak zein alfabeto mota eskatzen duen. Euskarazko izen propioak (adibidez, Donostia, Bilbo, edo pertsona-izenak) kazakeraren fonetikara transkribatu behar dira alfabeto zirilikoz (Доностия, Билбао) edo latinezko sistema berria erabiliz, jatorrizko ahoskera ahalik eta fidelen mantenduz.
6. Itzultzaile profesionalentzako aholku praktikoak
Euskaratik kazakerarako itzulpen-lanetan arrakasta izateko, gomendagarria da lan-metodologia sistematiko bati jarraitzea:
- Deklinabideen korrespondentzia-taula prestatu: Euskarazko kasuak (Adlatiboa, Ablatiboa, Inesiboa...) kazakerako kasuekin (Barys, Shygys, Jarys...) alderatu eta zein postposizio behar diren definitu.
- Bokal-harmoniaren egiaztapena: Kazakerazko testua sortu ondoren, berrikusi suffix guztiak harmonia arauen arabera egokiak direla ziurtatzeko.
- Ebidentzialtasun markak bilatu: Euskarazko jatorrizko testuan "omen", "bide" edo "omen da" moduko zeharkako adierazleak identifikatu eta kazakerako aditz zehazgabeetara bihurtu.
- Zentzu kulturala egokitu: Idiomak eta esamoldeak hitzez hitz itzuli beharrean, kazakerazko herri-jakituriaren eta esaera zaharren artean baliokideak bilatu.
- Hitz-ordena zurrundu: Ziurtatu kazakerazko esaldian aditz nagusia beti amaieran kokatzen dela eta esaldiaren barneko elementuek ordena hierarkiko zuzena dutela.