Լեզվաբանական ընդհանուր համատեքստը և լեզվական տիպաբանությունը
Հայերենը և աֆրիկաանսը պատկանում են հնդեվրոպական լեզվաընտանիքին, սակայն ներկայացնում են բոլորովին տարբեր լեզվաճյուղեր և կառուցվածքային տիպաբանություն։ Հայերենը, լինելով հնդեվրոպական լեզվաընտանիքի իմաստային և կառուցվածքային առումով ինքնուրույն ճյուղ, ունի զարգացած հոլովական համակարգ, հարուստ խոնարհման կառուցվածքներ և շարադասական բազմազանություն։ Մյուս կողմից, աֆրիկաանսը արևմտագերմանական լեզու է, որը ձևավորվել է 17-րդ դարի նիդերլանդերենի հիմքի վրա Հարավային Աֆրիկայում։ Այն հայտնի է իր ծայրահեղ վերլուծական (անալիտիկ) բնույթով, քերականական սեռի լիակատար բացակայությամբ և բայական խոնարհման արտասովոր պարզեցմամբ։
Այս երկու լեզուների միջև թարգմանական աշխատանքը պահանջում է ոչ միայն պարզ բառարանային համապատասխանությունների իմացություն, այլև երկու բոլորովին տարբեր քերականական մտածողությունների խորը ըմբռնում։ Քանի որ երկու լեզուների կրողները ապրում են աշխարհագրորեն և մշակութապես միմյանցից հեռու միջավայրերում, թարգմանիչը հաճախ ստիպված է լինում կատարել ոչ միայն լեզվական, այլև մշակութային ադապտացիա՝ հաշվի առնելով տեղական առանձնահատկությունները։
Հոլովական համակարգերի տարբերությունը և նախդիրների դերը
Հայերենն ունի յոթ հոլով (ուղղական, սեռական, տրական, հայցական, գործիական, բացառական, ներգոյական), որոնք արտահայտվում են հոլովական վերջավորություններով և որոշում են բառի դերը նախադասության մեջ։ Աֆրիկաանսում հոլովական համակարգը գրեթե ամբողջությամբ վերացել է։ Միակ բացառությունը դերանուններն են, որոնք ունեն սուբյեկտիվ և օբյեկտիվ ձևեր (օրինակ՝ «Ek» - ես, և «my» - ինձ)։
Հայերենի հոլովական ձևերը աֆրիկաանս թարգմանելիս փոխարինվում են նախդիրների (prepositions) կիրառմամբ և բառերի հստակ դասավորությամբ։ Օրինակ, հայերենի տրական կամ հայցական հոլովով դրված անուղղակի խնդիրները աֆրիկաանսում հաճախ արտահայտվում են «aan» (դեպի, հասցեատիրոջը) կամ «vir» (համար, կողմից) նախդիրներով։ Բացառական հոլովի («-ից» վերջավորությամբ) իմաստն արտահայտելու համար կիրառվում է «van» կամ «vanaf» նախդիրը, իսկ գործիական հոլովի («-ով» վերջավորությամբ) դեպքում՝ «met» նախդիրը։ Թարգմանչի հիմնական խնդիրն է ճիշտ որոշել հայերեն հոլովաձևի իմաստային ֆունկցիան տվյալ համատեքստում և ընտրել քերականորեն ու ոճականորեն ամենաճիշտ նախդրային կառույցը աֆրիկաանսում, որպեսզի տեքստը չհնչի արհեստական կամ անհասկանալի։
Բայական համակարգի պարզությունը ընդդեմ բարդության
Հայերենի բայական համակարգն աչքի է ընկնում իր բարդությամբ՝ դեմքի, թվի, ժամանակի, եղանակի (սահմանական, ըղձական, հարկադրական, հրամայական, պայմանական) և կերպի բազմաթիվ դրսևորումներով։ Բայերը խոնարհվում են՝ կախված նրանից, թե ով է կատարում գործողությունը։
Ի հակադրություն սրա, աֆրիկաանսի բայական համակարգը աշխարհում ամենապարզերից մեկն է։ Աֆրիկաանսում բայերը չեն փոխվում ըստ դեմքի և թվի։ Օրինակ՝ «խոսել» (praat) բայը ներկա ժամանակում բոլոր դեմքերի համար ունի նույն ձևը՝ «Ek praat» (ես խոսում եմ), «Jy praat» (դու խոսում ես), «Hulle praat» (նրանք խոսում են)։
Անցյալ ժամանակի կազմությունը աֆրիկաանսում հիմնականում կատարվում է «het» օժանդակ բայի և հիմնական բային ավելացող «ge-» նախածանցի միջոցով (օրինակ՝ «lees» (կարդալ) դառնում է «het gelees»): Բացի այդ, աֆրիկաանսում գրեթե չկա անցյալ անկատար և անցյալ կատարյալ ժամանակաձևերի միջև ձևաբանական տարբերություն, ինչը սովորական է հայերենի համար։ Սա նշանակում է, որ հայերեն տեքստի նրբությունները աֆրիկաանս թարգմանելիս պետք է արտահայտվեն համատեքստային բառերի (օրինակ՝ ժամանակի մակբայների, ինչպիսիք են «reeds» (արդեն) կամ «toe» (այն ժամանակ)) միջոցով, քանի որ քերականական ձևերն ինքնին չեն կարող փոխանցել այդ բոլոր նրբությունները։
Կրկնակի ժխտման ֆենոմենը աֆրիկաանսում
Աֆրիկաանս լեզվի ամենաբնորոշ և զարմանալի քերականական առանձնահատկություններից մեկը կրկնակի ժխտումն է (double negation)։ Նախադասությունը ժխտելու համար օգտագործվում է երկու «nie» բառ։ Առաջին «nie»-ն տեղադրվում է բայից հետո, իսկ երկրորդը՝ նախադասության կամ ժխտվող արտահայտության վերջում։
Օրինակ՝ «Ես ոչինչ չեմ տեսնում» նախադասությունը աֆրիկաանսում կհնչի այսպես՝ «Ek sien niks nie» (բառացի՝ «Ես տեսնում եմ ոչինչ ոչ»)։ Եթե նախադասության մեջ չկա «niks» (ոչինչ) կամ «nêrens» (ոչ մի տեղ) բառը, ապա օգտագործվում է երկու «nie». «Ek praat nie Afrikaans nie» (Ես չեմ խոսում աֆրիկաանս)։
Հայերենում ժխտումը կատարվում է ժխտական մասնիկով կամ բայական համակարգի ժխտական ձևերով։ Հայերենից աֆրիկաանս թարգմանելիս չափազանց կարևոր է չմոռանալ նախադասության վերջում երկրորդ «nie»-ի տեղադրումը, քանի որ դրա բացակայությունը համարվում է կոպիտ քերականական սխալ և կարող է լիովին աղավաղել նախադասության իմաստը կամ այն դարձնել անբնական տեղի լեզվակիրների համար։
Շարադասություն և նախադասության կառուցում
Աֆրիկաանսն ունի խիստ շարադասական կանոններ, որոնք հայտնի են որպես Verb-Second (V2) կանոն հիմնական նախադասություններում և Verb-Final կանոն երկրորդական նախադասություններում։ Սա նշանակում է, որ հիմնական նախադասության մեջ խոնարհված բայը պետք է լինի երկրորդ դիրքում, նույնիսկ եթե նախադասությունը սկսվում է մակբայով կամ ժամանակի պարագայով (սա կոչվում է շրջուն շարադասություն կամ ինվերսիա)։
Ի տարբերություն սրա՝ հայերենի շարադասությունը բավականին ազատ է և թույլ է տալիս շեշտադրումներ անել բառերի տեղաշարժով՝ առանց նախադասության քերականական կառուցվածքը խախտելու։ Թարգմանիչը պետք է զգույշ լինի հայերեն նախադասության կառուցվածքը կուրորեն աֆրիկաանս չտեղափոխելու համար։ Երկրորդական նախադասություններում (օրինակ՝ «որովհետև...», «երբ...», «եթե...» միացյալ նախադասությունների երկրորդական մասերում) աֆրիկաանսում բոլոր բայերը գնում են նախադասության ամենավերջը։ Սա պահանջում է նախադասության կառուցվածքի ամբողջական վերափոխում թարգմանության ընթացքում, ինչը երբեմն դժվարեցնում է համաժամանակյա կամ արագ թարգմանությունը։
Մշակութային և բառապաշարային առանձնահատկություններ
Հայերենը հարուստ է պատմական, կրոնական և ազգագրական յուրահատուկ տերմիններով (ռեալիաներով), որոնք չունեն ուղղակի համարժեքներ աֆրիկաանսում։ Մյուս կողմից, աֆրիկաանսն ունի յուրահատուկ բառապաշար՝ կապված Հարավային Աֆրիկայի բնաշխարհի, պատմության (ապարտեիդ, բուրեր) և տեղական սովորույթների հետ։
Աֆրիկաանսի վրա մեծ ազդեցություն են ունեցել անգլերենը, գերմաներենը, ինչպես նաև տեղական կոյսան և բանտու լեզուները։ Հայերենից թարգմանելիս հաճախ անհրաժեշտ է լինում դիմել նկարագրական թարգմանության կամ տրանսլիտերացիայի՝ իմաստային կորուստներից խուսափելու համար։ Օրինակ՝ «խաչքար» կամ «տուֆ» բառերը աֆրիկաանսում չունեն ուղղակի թարգմանություն և պետք է բացատրվեն կամ ներկայացվեն որպես փոխառություն։
Գործնական խորհուրդներ թարգմանիչների համար
- Խուսափե՛ք բառացի թարգմանությունից։ Քանի որ աֆրիկաանսն ունի խիստ շարադասություն, բառացի թարգմանությունը կհանգեցնի անընթեռնելի տեքստի։
- Ուշադրությո՛ւն դարձրեք կրկնակի ժխտմանը։ Միշտ ստուգեք, որ ժխտական նախադասություններում առկա լինեն երկու «nie» մասնիկները՝ համապատասխան դիրքերում։
- Բայերի ժամանակային ձևերի փոխանցումը։ Քանի որ աֆրիկաանսում բայի ժամանակները քիչ են, օգտագործեք ժամանակ ցույց տվող մակբայներ («nou» - հիմա, «toe» - այն ժամանակ, «al» - արդեն)՝ հայերենի ժամանակային նրբությունները ճշգրիտ հաղորդելու համար։
- Մշակութային հարմարեցում։ Փոխաբերություններն ու դարձվածքները թարգմանեք ոչ թե բառացի, այլ փնտրեք աֆրիկաանսի համապատասխան իմաստային համարժեքները կամ կիրառեք իմաստային թարգմանություն։