Тилдерди которуу процесси — бул тек гана сөздөрдү бир тилден экинчи тилге механикалык түрдө алмаштыруу эмес, бул эки башка маданияттын, ой жүгүртүү тибинин жана грамматикалык системалардын ортосундагы көпүрө куруу искусствосу. Дүйнөдөгү эң байыркы жана уникалдуу тилдердин катарына кирген кыргыз тили менен индоевропа тил үй-бүлөсүнө таандык грек тилинин ортосундагы котормо өзгөчө кылдаттыкты талап кылат. Кыргыз тили түрк тилдеринин тобуна кирип, агглютинативдүү түзүлүшкө ээ болсо, грек тили флективдүү жана өзүнүн байыркы грамматикалык салттары бар тил болуп саналат. Бул макалада кыргыз тилинен грек тилине которуу процессиндеги негизги лингвистикалык нюанстар, структуралык айырмачылыктар жана котормочулар үчүн эң маанилүү сунуштар кеңири талданат.
Грамматикалык түзүлүштүн жана морфологиянын айырмачылыктары
Кыргыз тилинен грек тилине которууда эң биринчи кездешкен тоскоолдук — бул тилдердин морфологиялык түзүлүшүндөгү кескин айырмачылыктар. Кыргыз тили агглютинативдүү тил болуп саналат. Бул тилде сөз жасоо жана сөз өзгөртүү негизги сөзгө мүчөлөрдүн ырааттуу түрдө жалганышы аркылуу ишке ашат. Мисалы, бир эле сөздүн курамында мүчөлөр аркылуу көптүк сан, таандык мүлк, жөндөмө жана чак көрсөтүлүшү мүмкүн (мисалы: "китептерибиздегилерден"). Ар бир мүчө белгилүү бир маанини гана билдирет жана сөз уңгусу өзгөрүүсүз калат.
Грек тили болсо флективдүү тил болуп эсептелет. Бул жерде сөздөрдүн аягындагы флексиялар (мүчөлөр же мүчө сыяктуу курамдар) бир эле учурда бир нече грамматикалык маанини (мисалы, родду, санды жана жөндөмөнү) билдире алат. Мындан сырткары, грек тилинде сөз өзгөртүүдө сөз уңгусунун ичинде да өзгөрүүлөр болушу мүмкүн. Кыргыз тилинен грек тилине которууда кыргызча мүчөлөр аркылуу берилген татаал маанилик курамдарды грек тилиндеги тиешелүү предлогдор, артиклдер жана флексиялар аркылуу так берүү керек. Бул котормочудан эки тилдин тең ички морфологиялык мыйзамдарын эң жогорку деңгээлде билүүнү талап кылат.
Синтаксистик структура жана сүйлөмдөгү сөздөрдүн тартиби
Экинчи маанилүү маселе — бул сүйлөмдүн синтаксистик курулушу. Кыргыз тилинде сүйлөмдөгү сөздөрдүн тартиби катуу тартипке баш ийет: Ээ - Толуктооч - Баяндооч (SOV - Subject-Object-Verb). Баяндооч (этиш) дээрлик ар дайым сүйлөмдүн аягында келет. Бул эреже кыргыз тилинин логикалык негизин түзөт.
Ал эми грек тилинде сүйлөмдөгү сөздөрдүн тартиби эркин болуп саналат. Адатта Ээ - Баяндооч - Толуктооч (SVO - Subject-Verb-Object) модели колдонулганы менен, контекстке же басым жасала турган сөзгө жараша сүйлөмдүн түзүлүшү оңой эле өзгөрүп кете берет. Грек тилиндеги жөндөмө системасынын өнүккөндүгү сөздөрдүн сүйлөмдөгү ордуна карабастан, алардын өз ара синтаксистик байланышын так аныктоого мүмкүндүк берет. Кыргызчадан грекчеге которууда сүйлөмдү сөзмө-сөз эмес, толугу менен синтаксистик кайра куруудан өткөрүү керек. Эгерде кыргызча сүйлөмдүн түзүлүшүн механикалык түрдө сактап которсо, грек тилинде абдан жасалма жана түшүнүксүз текст пайда болот.
Грамматикалык род жана артиклдердин маселеси
Кыргыз тилинде грамматикалык род (жыныс) категориясы таптакыр жок. Зат атоочтор да, аларга байланышкан сын атоочтор да эркек, аял же орто жыныска бөлүнбөйт. Бул өзгөчөлүк котормочу үчүн грек тилине өтүүдө олуттуу кыйынчылыктарды жаратат.
Грек тилинде ар бир зат атооч тигил же бул родго (эркек - αρσενικό, аял - θηλυκό, орто - ουδέτερο) таандык болот. Зат атоочтун родуна карап, ага тиешелүү артиклдер, сын атоочтор, ал тургай кээ бир ат атоочтор да өзгөрөт жана шайкеш келиши керек. Андан сырткары, грек тилинде белгилүү (ο, η, το) жана белгисиз (ένας, μια, ένα) артиклдер системасы бар. Кыргыз тилинде артикль жок болгондуктан, контексттеги сөздүн белгилүүлүгүн же белгисиздигин котормочу өз алдынча аныктап, грек тилиндеги тийиштүү артиклди тандашы зарыл. Мисалы, "Мен китеп сатып алдым" деген сүйлөмдү грек тилине которууда китептин маанисине жараша белгисиз артикль колдонулушу керек болсо, "Китепти мага бер" дегенде белгилүү артикль талап кылынат. Бул нюанстар котормонун табигый угулушу үчүн абдан маанилүү.
Этиштин чактары жана аспектилеринин айырмачылыктары
Этиштердин колдонулушу да бул эки тилде олуттуу айырмаланат. Кыргыз тили этиштин чактарынан сырткары кыймыл-аракеттин мүнөзүн берүүчү татаал этиштерге абдан бай (мисалы, жазып ийүү, бара берүү, окуп чыгуу). Бул моделдер грек тилинде этиштин аспектилери аркылуу берилет. Грек тилинде кыймыл-аракеттин бүткөн же бүтпөгөн табияты (aspect - бүткөн жана созулма) этиштин негизин олуттуу өзгөртөт (мисалы, "γράφω" - жазып жатам (созулма), "γράψω" - жазам (бүткөн)). Кыргыз тилиндеги жардамчы этиштер аркылуу жасалган аналитикалык формаларды грек тилиндеги тиешелүү аспект формаларына жана чактарга туура дал келтирүү абдан кылдаттыкты талап кылган иш.
Маданий локализация жана реалдуулуктар (Реалиялар)
Тил — бул элдин маданиятынын күзгүсү. Кыргыз жана грек элдеринин тарыхый, географиялык жана турмуштук шарттары бири-биринен кескин айырмаланат. Ушундан улам, кыргыз тилиндеги көптөгөн түшүнүктөрдүн грек тилинде түз эквиваленти жок. Бул түшүнүктөр "реалиялар" деп аталат.
- Турмуш-тиричилик кубулуштары: "Боз үй", "жайлоо", "кымыз", "шөрдүү", "курут" сыяктуу кыргыздын салттуу жашоосуна байланыштуу сөздөр. Буларды грек тилине которууда транслитерациялоо (ошол бойдон жазуу) жана артынан кыскача түшүндүрмө берүү ыкмасы колдонулат.
- Үрп-адаттар жана каада-салттар: "Тушоо кесүү", "сүйүнчү", "көрүндүк" сыяктуу сөздөрдү грек тилине которуу үчүн алардын маанисин сүрөттөп берүүчү кошумча сөз айкаштарын колдонуу туура болот.
- Макал-лакаптар жана фразеологизмдер: Эки тилдин макалдары көбүнчө таптакыр башка образдарга негизделген. Мисалы, кыргыз тилиндеги ат кулак, ат маданиятына байланыштуу фразеологизмдерди грек тилине которууда гректердин деңиз, мифология же олива дарактарына байланышкан альтернативалуу фразеологизмдерин табуу максатка ылайык.
Котормонун сапатын камсыздоо боюнча практикалык сунуштар
Кыргыз тилинен грек тилине сапаттуу котормо жасоо үчүн төмөнкү эрежелерди жана кадамдарды сактоо зарыл:
- Контекстти терең талдоо: Бир дагы сүйлөмдү контексттен бөлүп которбоңуз. Айрыкча артиклдерди тандап жатканда жана каармандардын жынысын (родду) аныктоодо бүтүндөй тексттин мазмунуна таяныңыз.
- Синтаксисти эркин өзгөртүү: Сүйлөмдүн түзүлүшүн өзгөртүүдөн коркпоңуз. Кыргызча узун, татаал сүйлөмдөрдү грек тилине которууда аларды бир нече кыска жана түшүнүктүү сүйлөмгө бөлүү тексти окурманга жеңил жеткирүүгө жардам берет.
- Грек тилинин тилдик нормаларын сактоо: Тексттин түп нускасына ашыкча жабышпоо керек. Котормонун эң башкы максаты — грек тилдүү окурманга текстти эне тилиндей кабыл алдыруу. Бул үчүн грек тилиндеги туруктуу сөз айкаштарын жана синтаксистик моделдерди активдүү колдонуңуз.
- Адистештирилген сөздүктөр менен иштөө: Кыргыз-грек тилдеринин ортосундагы түз сөздүктөр аз болгондуктан, ортомчу тилдерди (мисалы, орус же англис тилдерин) колдонуу зарылчылыгы келип чыгат. Бул учурда маанинин бурмаланып кетпеши үчүн эки багыттуу текшерүүнү жүргүзүңүз.
- Редакциялоо жана грек тилдүү адистин кароосу: Даяр болгон текстти грек тилинин ээсине (native speaker) окутуп, стилистикалык каталарын оңдоо котормонун сапатын кепилдеген маанилүү этап болуп саналат.
Кыргыз тилинен грек тилине которуу — бул эки тилдин структуралык гана эмес, маданий-философиялык өзгөчөлүктөрүн да бириктирген татаал жана кызыктуу процесс. Жогоруда айтылган лингвистикалык нюанстарды эске алуу менен иштөө котормонун тактыгын жана жогорку сапатын камсыз кылат.