Phetolelo magareng ga dipuo tse pedi tse di farologaneng ka popopuo le ka hisitori ke ntlha e e tlhokang kitso e e tseneletseng le bokgoni jo bo kgethegileng. Setswana, se e lng nngwe ya dipuo tsa Bantu tse di buiwang mo Borwa jwa Aferika, le Sebasiki (Basque), puo e e ikemetseng ka nosi e e buiwang kwa dinageng tsa Spain le France mo Yuropa, ke dipuo tse di se nang kamano epe ya kofuto. Ka jalo, go fetolela go tswa mo Setswaneng go ya mo Sebasiking go tlhoka go tlhaloganya e seng fela mafoko, mme e le ditsela tse dipuo tseno di bopang megopolo ka tsone. Kaelo eno e tlamela ka dintlha tsa botlhokwa tsa thutapuo, ditlhagiso tsa tiro, le maano a go tokafatsa phetolelo eno e e raraaneng.
Diphapang tsa Thutapuo le Popopuo
Sengwe sa dilo tse di tlhokang tlhokomelo e e kgethegileng fa o fetolela magareng ga Setswana le Sebasiki ke thulaganyo ya mafoko mo polelong. Setswana se latela thulaganyo ya Sediri-Modiri-Sedirwa (SVO - Subject-Verb-Object). Ka sekai, mo polelong e e reng: "Mosimane o bala buka", "Mosimane" ke sediri, "bala" ke modiri, mme "buka" ke sedirwa. Ka fa letlhakoreng le lengwe, Sebasiki ke puo e e latelang thulaganyo ya Sediri-Sedirwa-Modiri (SOV - Subject-Object-Verb). Se se raya gore polelo e e fa godimo e fetoga go nna: "Mosimane buka o a e bala" (ka thulaganyo ya Sebasiki). Mofetoleli o tshwanetse go nna kelotlhoko e e tseneletseng gore a se ka a tsamaisa mafoko ka mokgwa wa Setswana fela, mme a fetole thulaganyo yotlhe gore e dumalane le melao ya Sebasiki.
Ntlha e nngwe ya botlhokwa ke thulaganyo ya dinomoro le ditlhopha tsa maina. Setswana se itsege ka ditlhopha tsa maina (noun classes) tse di laolang tumalano ya mafoko otlhe mo polelong (concordial agreement). Tumalano eno e ama ditlhalosi, maemedi, le madiri. Mo go Sebasiki, ga go na ditlhopha tsa maina tse di tshwanang le tsa Setswana, mme se se golo ke gore ke puo ya ergative-absolutive. Se se raya gore sediri sa modiri yo o fetang (transitive verb) se amogela sekafoko se se kgethegileng (-ek), fa sediri sa modiri yo o sa feteng (intransitive verb) se tshwana fela le sedirwa sa modiri yo o fetang. Phapang eno e e raraaneng e tlhoka gore mofetoleli a nne le kitso e e tseneletseng ya thutapuo ya Sebasiki gore a se ka a dira diphoso tsa popopuo tse di ka fetolang bokao jwa polelo ka botlalo.
Dintlha tsa Ngwao le Ditlhaloso tse di Tseneletseng
Phetolelo ga se go fetola mafoko fela go tswa mo puong e nngwe go ya mo go e nngwe; ke go fetola ngwao le maikutlo. Setswana ke puo e e humileng ka diane, maele, le ditsela tsa go bontsha tlotlo tse di tseneletseng mo ngwaong ya Se-Aferika. Ka sekai, mafoko a a supang masika a a farologaneng jaaka "rre mogolo", "rangwane", "mmangwane", le "malome" ga a na phetolelo e e tlhamaletseng ya lentswe ka lentswe mo Sebasiking. Mofetoleli o tshwanetse go dirisa maano a go tlhalosa le go fetola bokao ka ditsela tse di dumalanang le ngwao ya Sebasiki ntle le go latlhegelwa ke bokao jwa ntlha.
Fela jalo, ngwao ya Basque (Sebasiki) e na le ditsela tsa yone tse di kgethegileng tsa go bua ka botshelo, tikologo, le ditiro tsa letsatsi le letsatsi tse di amang mekgwa ya bone ya go tshela kwa dithabeng le gaufi le lewatle. Lentswe lengwe le lengwe le le amanang le ditiro tsa bone tsa setso le tshwanetse go fetolelwa mo Setswaneng ka kelotlhoko. Maano a a latelang a ka dirisiwa go rarabolola mathata ano:
- Go dirisa mafoko a a tlhalosang (Descriptive Translation): Fa lentswe le le rileng le se na equivalents mo puong e nngwe, go botlhokwa go dirisa polelwana e e tlhalosang bokao jwa lone ka botlalo.
- Go adima mafoko (Borrowing): Mo dintlheng tsa setso tse di kgethegileng, go ka adimiwa lentswe la ntlha mme la tlhalosiwa mo metlotlong ya tlhaloso (footnotes) kotsa mo motlotlong wa phetolelo.
- Kago ya mafoko a masha (Neologisms): Mo dintlheng tsa segompieno tsa saense le thekenoloji, batoloki ba ka bopa mafoko a masha a a dumalanang le melao ya popopuo ya puo e e fetolelewang.
Ditlhagiso tsa go Tokafatsa Phetolelo go tswa mo Setswaneng go ya mo Sebasiking
Gore o kgone go dira phetolelo e e boleng bo kwa godimo, go na le mekgwa e e rileng e o tshwanetseng go e latela. Sa ntlha ke go tsenelela mo thutong ya thutapuo ya dipuo tseno ka bobedi. O se ka wa ikaega fela ka didirisiwa tsa phetolelo ya motshine (machine translation tools) jaaka Google Translate. Gantsi didirisiwa tseno di palelwa ke go farologanya ditlhopha tsa maina tsa Setswana le go se dirise thulaganyo ya SOV ka fa go tshwanetseng mo Sebasiking. Dintlha tse di latelang di ka go thusa:
- Rulaganya tiro ya gago ka dikgato: Simolola ka go bala temana yotlhe go tlhaloganya bokao jwa yone, latela ka go fetolela dikarolo tsa polelo ka go latelana, mme o feditse ka go e bala gape go netefatsa gore e elela sentle.
- Tlhoma maikutlo mo go eleleng ga puo (Fluency): Etsa tlhoko gore polelo nngwe le nngwe e utlwala e kete e kwadilwe ke mmui wa tlholego wa puo e e fetolelewang.
- Kopa thuso mo go ba bangwe: Fa go kgonega, netefatsa tiro ya gago le batoloki ba bangwe ba ba buang puo eo e le ya bone ya ntlha (native speakers). Se se tokafatsa boleng le go fokotsa diphoso tsa ngwao.
Botlhokwa jwa go Tlhatlhoba Tiro ka Kelotlhoko
Kgato ya bofelo e e sa tshwanelang go tlogelwa ke go tlhatlhoba le go editing tiro. Mo phetolelong ya Setswana le Sebasiki, diphoso tsa popopuo di ka tlhaga motlhofo ka ntlha ya phapang ya ditlhopha tsa maina le go se dirise tumalano ya sediri le sedirwa ka fa go tshwanetseng. Mofetoleli o tshwanetse go ipha nako ya go tsena mo teng ga polelo e le nngwe le e le nngwe, a sekaseka thulaganyo ya yone, le go netefatsa gore ga go a latlhega sepe sa dintlha tsa ntlha. Ka go dira jalo, o tla bo o netefatsa gore phetolelo e abela babadi kitso e e nepagetseng le go mutlwa e le phetolelo ya maemo a a kwa godimo tsa phetolelo ya segompieno.