Hizkuntzen arteko itzulpena beti da erronka handia, baina are konplexuagoa bihurtzen da jatorrizko eta helburuko hizkuntzek inolako ahaidetasunik ez dutenean eta munduko bi muturretan kokaturik daudenean. Hori da euskararen (euskal isolatua) eta sebuanoaren (hizkuntza austronesiarra, Filipinetako erdialdean eta hegoaldean milioika hiztunek hitz egiten dutena) arteko kasua. Artikulu honek bi hizkuntza hauen arteko itzulpen-prozesuan agertzen diren erronka morfosintaktiko, sintaktiko eta kultural nagusiak aztertzen ditu, itzultzaile profesionalentzako gomendio praktikoak eskainiz.
1. Egitura Sintaktikoaren Talka: SOVtik VSO/VOSera
Euskarak, oro har, Subject-Object-Verb (Subjektua-Objektua-Aditza edo SOV) ordena neutroa darabil esaldian, nahiz eta mintzagai-egituraren arabera ordena hori oso malgua den. Sebuanoak, ordea, egitura lineal erabat ezberdina du, aditzarekin hasten baitira esaldi gehienak (Verb-Subject-Object edo Verb-Object-Subject). Horrek esan nahi du euskarazko esaldi bat sebuanoratzean informazioaren fluxua eta karga kognitiboa sakonki aldatu behar direla.
Euskarazko aditzak esaldiaren amaieran agertzeko joera duenez, itzultzaileak esaldi osoa irakurri eta prozesatu behar du sebuanozko esaldiaren lehen hitza (aditza) idatzi ahal izateko. Adibidez, "Mirenek liburua irakurri du" esaldia sebuanoz eraikitzeko, aditzarekin hasi behar da: "Nibasa si Miren ug libro" (Irakurri du Mirenek liburua). Ordena aldaketa honek eragin zuzena du testu luzeen koherentzian eta kohesioan, paragrafoen arteko loturak birpentsatu behar baitira helburuko hizkuntzan naturaltasuna bermatzeko.
2. Lerrokatze Morfosintaktikoa: Ergatiotasuna eta Austronesiar Fokua
Euskara hizkuntza ergatiboa da, non trantsitibitatearen arabera subjektuak marka berezia hartzen duen (-ek atzizkia). Sebuanoak, Filipinetako beste hizkuntza askok bezala, lerrokatze morfosintaktiko berezia du, "austronesiar fokua" edo "foku-sistema" deiturikoa. Sistema honetan, esaldiaren argumentu nagusia (fokuan dagoena) "ang" partikularen bidez markatzen da (edo "si" izen propioen kasuan), eta aditzak daramatzan afiksoek adierazten dute argumentu horrek zer paper tematiko betetzen duen (aktorea, pazientea, lekua, onuraduna...).
Itzultzaileak oso ondo ulertu behar du euskarazko esaldian zer nabarmentzen den (fokua eta gaia) sebuanozko fokua egoki hautatzeko. Euskarazko nor-nork egiturak ez du sebuanozko egiturarekin korrespondentzia zuzenik. Adibidez, euskaraz "Nork" horrek ekintzaren egilea markatzen du argi eta garbi. Sebuanoz, ordea, fokua pazientean badago (Patient Focus), esaldiaren elementu garrantzitsuena objektua izango da ("ang"), eta egilea bigarren mailako kasu baten bidez markatuko da ("sa" edo "ni"). Lerrokatze sistema hauen arteko trantsizioa da itzulpenaren alderdirik tekniko eta delikatuena.
3. Aditz-Morfologiaren Konplexutasuna eta Afiksazioa
Euskarak bere aditz-sisteman ezaugarri ugari biltzen ditu: aditz laguntzaile trinko eta perifrastikoak, komunztadura hiru argumenturekin (nor-nori-nork) eta alderdi asko (burutua, ez-burutua, gertakizuna). Sebuanoak ez du euskarazko aditz laguntzaileen bezalako sistemarik, baina haren morfologia aditz-afiksoetan (aurrizkiak, txertakizunak eta atzizkiak) oinarritzen da ekintzaren aspektu, modu eta fokua zehazteko.
Sebuanozko aditz-afikso ohikoenen artean daude:
- mag- / -um- / mu-: Aktorearen fokua (Actor Focus) eta ekintza hasi berriak edo burutu gabeak adierazteko.
- -on / -an: Pazientearen fokua (Patient Focus) edo lekuaren fokua (Locative Focus).
- i-: Tresnaren edo onuradunaren fokua (Instrument/Benefactive Focus).
Euskarazko aditz baten ñabardura modu-alderdiak sebuanora ekartzean, afikso egokia aukeratzea da gakoa. Akats txiki batek esaldiaren esanahia erabat aldatu dezake, adibidez, ekintza nork egin duen edo nork jasan duen nahasiz.
4. Harreman Kulturalak eta Lexikoaren Lokalizazioa
Hizkuntzaren alderdi teknikoez harago, itzulpena kultura-zubia da. Euskara mendebaldeko Europako testuinguru kulturalean garatu da, gizarte industrial eta postindustrialean, egitura administratibo zehatzekin. Sebuanoa, berriz, Asiako hego-ekialdeko artxipelago batean hitz egiten da, klima tropikalean eta egitura sozial oso zehatzetan. Alde horrek hutsune lexiko ugari sortzen ditu.
Hala ere, bada ezaugarri interesgarri bat: gaztelaniaren eragina. Kolonizazioaren ondorioz, sebuanoak mailegu ugari jaso ziluen gaztelaniatik (hala nola, "oras" [ordua], "pamilya" [familia], "lamesa" [mahaia], "silya" [aulkia]). Euskarak ere mendeetako harremana du gaztelaniarekin, eta antzeko maileguak edo kalkoak partekatzen dituzte. Horrek lagundu egin dezake zenbait kontzeptu moderno edo administratibo itzultzean, baina kontuz ibili behar da "lagun faltsuekin" (false friends), mailegu horiek sebuanoz esanahi edo erabilera ezberdina izan dezaketelako.
5. Itzultzaile Profesionalentzako Gomendio Praktikoak
Euskaratik sebuanorako bidean kalitatezko lan bat bermatzeko, honako aholku hauek jarraitzea gomendatzen da:
- Kontextualizazio sakona: Ez itzuli hitzez hitz. Aztertu esaldiaren funtzio komunikatiboa euskaraz eta berreraiki sebuanozko egitura naturalenean (normalean aditza lehenetsiz).
- Fokuaren hautapen egokia: Zehaztu esaldiko zein elementu den garrantzitsuena eta erabili "ang" partikula eta aditz-afikso egokiak hori markatzeko.
- Erregistroen erabilera: Sebuanoak erregistro informalak ("binisaya" arruntagoa) eta formalak (literarioa edo administratiboa) ditu. Egokitu testuaren tonua helburu-publikoaren arabera.
- Bertako hiztunen berrikuspena: Bi hizkuntza hauen arteko itzulpen automatikoak (Google Translate adibidez) oraindik oso eskasak eta akatsez beterikoak dira. Beti da beharrezkoa sebuanoa ama-hizkuntza duen hizkuntzalari baten azken berrikuspena.