Að þýða texta á milli íslensku og kasöksku er flókið en heillandi verkefni sem krefst djúps málvísindalegs skilnings. Hér er ekki aðeins um að ræða flutning á orðum á milli tveggja óskyldra málaætta, heldur brúarsmíð á milli indóevrópsks beygingarmáls (íslensku) og tyrknesks agglútínatífs máls (kasöksku). Íslenska tilheyrir germanskri grein indóevrópsku málaættarinnar á meðan kasakska tilheyrir hinni víðfeðmu tyrknesku málaætt (kipchak-grein hennar). Þessi ólíki uppruni þýðir að setningagerð, orðbeygingar og menningarlegur bakgrunnur eru gerólíkir. Til að tryggja hágæða þýðingu og góða leitarvélabestun (SEO) fyrir efni á þessu sviði þurfa þýðendur að ná valdi á nokkrum lykilþáttum og málfræðilegum sérkennum beggja tungumála.
Beygingamál gegn viðskeytamáli: Ólík orðsköpun
Stærsta áskorunin í þýðingarferlinu liggur í því hvernig málin mynda setningarhluta og tjá málfræðileg tengsl. Íslenska er þekkt fyrir flókið beygingakerfi sitt þar sem nafnorð, lýsingarorð, fornöfn og greinir beygjast í fjórum föllum (nefnifalli, þolfalli, þágufalli og eignarfalli), þremur kynjum (karlkyni, kvenkyni og hvorugkyni) og tveimur tölum (eintölu og fleirtölu). Sagnir beygjast einnig eftir persónu, tölu, tíð, hætti og beygingaflokkum.
Kasakska nálgast málfræðina á gerólíkan hátt. Hún er svokallað agglútínatíft mál (viðskeytamál). Í stað þess að breyta stofni orðsins eða nota mörg sjálfstæð smáorð, eru málfræðilegar upplýsingar tjáðar með því að raða kerfi af viðskeytum (súffixum) aftan á óræða rótina í ákveðinni röð. Hvert viðskeyti hefur yfirleitt aðeins eina ákveðna málfræðilega virkni. Kasakska hefur sjö föll (nefnifall, eignarfall, þágufall/stefnufall, þolfall, staðarfall, sviptifall og tækisfall) en ekkert málfræðilegt kyn. Þegar þýtt er úr íslensku þará því að gæta þess að varpa kynbundnum upplýsingum íslenskunnar yfir á kasöksku með öðrum hætti, til dæmis með samhengi eða sérstökum lýsandi orðum sem gefa til kynna kyngerð þess sem um ræðir, þar sem kasakska gerir engan greinarmun á hann, hún eða það í almennum málfræðilegum skilningi.
Samanburður fallakerfa og notkun forsetninga
Þýðandi sem vinnur með íslensku og kasöksku þarf að skilja hvernig forsetningar í íslensku samsvara fallbeygingum og eftirsetningum í kasöksku. Íslenska treystir mjög á forsetningar (eins og „í“, „á“, „frá“, „til“, „undir“) sem stýra ákveðnum föllum. Í kasöksku eru sambærileg sambönd oft tjáð beint með einu af sjö föllum málsins eða með eftirsetningum (postpositions).
Til dæmis:
- Íslenska forsetningin „frá“ (t.d. frá húsinu) samsvarar oft kasakska sviptifallinu (ablative, með viðskeytum á borð við -dan/-den, -tan/-ten, -nan/-nen).
- Forsetningin „til“ eða „að“ (t.d. til borgarinnar) samsvarar þágufalli/stefnufalli (dative/allative, með viðskeytum eins og -ga/-ge, -ka/-ke, -na/-ne).
- Forsetningin „í“ eða „á“ (t.d. í skólanum) samsvarar staðarfallinu (locative, með viðskeytum eins og -da/-de, -ta/-te).
Þessi munur gerir það að verkum að þýðandi þarf að greina undirliggjandi rökfræðilegt samband í íslensku setningunni og velja viðeigandi fallviðskeyti eða eftirsetningu í kasöksku frekar en að leita að beinu þýðingarorði fyrir forsetninguna sjálfa.
Orðaröð og setningagerð: SVO gegn SOV
Önnur veruleg hindrun er setningagerðin. Íslenska fylgir almennt SVO-orðaröðinni (frumlag - sögn - andlag), þó að hún sýni mikinn sveigjanleika vegna ríkra fallbeyginga og fylgi V2-reglunni (sögnin er yfirleitt í öðru sæti í sjálfstæðum setningum). Kasakska notar hins vegar stranga SOV-orðaröð (frumlag - andlag - sögn). Í kasökskum setningum kemur sögnin nánast undantekningarlaust aftast í setningunni.
Þessi munur krefst þess að þýðandinn endurskipuleggi hugsun sína og setningagerðina algjörlega. Ekki er hægt að þýða orð fyrir orð í þeirri röð sem þau birtast í íslenska textanum. Þegar langar, flóknar íslenskar setningar með mörgum aukasetningum eru þýddar, þarf oft að brjóta þær upp í styttri setningar á kasöksku eða endurraða þeim á þann hátt að aðalatriðin og sagnirnar falli á rétta staði samkvæmt tyrkneskri málhefð. Einnig þarf að huga að því að aukasetningar í kasöksku eru oft byggðar upp með lýsingarháttum sagnar frekar en tengitengingum eins og „að“ eða „sem“.
Sérhljóðasamræmi (Vowel Harmony) í kasöksku
Fyrir þá sem þýða eða staðfæra texta yfir á kasöksku er mikilvægt að skilja regluna um sérhljóðasamræmi (sérhljóðasamsvörun). Þetta er grundvallarlögmál í kasökskri hljóðkerfisfræði sem stýrir því hvernig viðskeyti eru valin og hvernig þau laga sig að stofni orðsins. Í kasöksku skiptast sérhljóð í frammælt (mjúk) og uppmælt (hörð) hljóð. Ef rót orðsins inniheldur uppmælt sérhljóð verða öll viðskeyti sem bætt er við orðið einnig að innihalda uppmælt sérhljóð.
Þótt þetta sé fyrst og fremst ritregla og framburðarregla í kasöksku, þarf íslenskur þýðandi (eða sá sem gæðastýrir þýðingunni) að vera meðvitaður um hana þegar nýyrði eða erlend heiti (t.d. íslensk staðanöfn eða mannanöfn) eru tekin inn í kasakska textann og þeim beygt með kasökskum föllum. Sem dæmi, ef íslenska nafnið „Reykjavík“ er notað í kasökskum texta, þarf að velja mjúkt viðskeyti þar sem sérhljóðin í nafninu eru frammælt. Rangt val á viðskeyti miðað við sérhljóðasamræmi er algeng villa í vélþýðingum sem sker í augu innfæddra lesenda.
Staða ritkerfisins í Kasakstan
Annað mikilvægt atriði sem þýðendur þurfa að hafa í huga er ritkerfið. Kasakska hefur sögulega verið skrifuð með nokkrum mismunandi ritkerfum. Í dag er kýrilískt letur enn mest notað í opinberu starfi og daglegu lífi í Kasakstan. Hins vegar hefur verið í gangi opinbert ferli til að færa tungumálið yfir í latneskt stafróf. Þessi breyting hefur áhrif á stafsetningu, opinber skjöl, vefsíðugerð og staðfærslu hugbúnaðar. Þýðendur verða því alltaf að fá staðfestingu frá verkkaupa um það hvort krafist sé kýrilísks eða latnesks ritkerfis fyrir viðkomandi verkefni.
Menningarleg staðfæring: Frá norrænum fjörðum til mið-asískra slétta
Góð þýðing snýst ekki eingöngu um málfræði; hún snýst um menningu. Íslenska er lituð af sögu eyþjóðar, sjávarútvegi, landbúnaði, glímu við náttúruöflin og langri bókmenntahefð. Hún á til dæmis mörg sérhæfð orð yfir snjó, veðurfar og sjávarútveg. Kasakska er hins vegar mótuð af sögu hirðingja á hinum víðáttumiklu sléttum Mið-Asíu. Þar er ríkur orðaforði tengdur hestamennsku, ættartenglum, gestrisni og hefðbundnu lífi á sléttunum.
Þegar þýdd eru íslensk orðatiltæki, málshættir eða menningarbundin hugtök yfir á kasöksku verður oft að grípa til lýsandi þýðinga eða finna menningarlega samsvörun frekar en beina þýðingu. Til dæmis munu orðatiltæki tengd sjómennsku á íslensku oft ekki virka á kasakskri sléttunni og því þarf að finna hliðstæðu sem tengist landbúnaði eða almennum lífsvísindum í kasökskri menningu. Einnig skal hafa í huga að íslenska notar eingöngu persónunöfn og föðurnöfn/móðurnöfn án titla í daglegu tali, á meðan kasakska hefur flókin kerfi heiðursheita og virðingartitla eftir aldri og stöðu sem verður að nota til að sýna tilhlýðilega virðingu.
Hagnýt ráð fyrir árangursríkar þýðingar úr íslensku til kasöksku
- Greindu setningagerðina fyrst: Ekki reyna að þýða í sömu röð. Finndu aðalsögnina í íslensku setningunni og undirbúðu að setja hana aftast í þeirri kasöksku.
- Hafðu gát á kynleysi kasökskunnar: Þar sem kasakska hefur ekki kyn, þarf að tryggja að samhengið sýni skýrt hvort rætt sé um karl eða konu ef það skiptir máli fyrir skilning textans.
- Fylgstu með þróun ritkerfisins: Gakktu úr skugga um hvort markhópurinn krefjist kýrilísks eða latnesks ritkerfis áður en vinnan hefst.
- Sérsníddu menningarleg hugtök: Finndu kasakskar hliðstæður fyrir íslenska málshætti. Forðastu beinar þýðingar á myndhverfingum sem tengjast íslenskri náttúru eða sjómennsku nema þeim sé fylgt eftir með útskýringu.
- Prófaðu sérhljóðasamræmið: Þegar íslensk sérnöfn eru notuð í kasökskum texta, skal greina sérhljóðin í nafninu til að velja rétt viðskeyti fyrir föll og eignaraðild.
- Nýttu tæknina en treystu henni ekki blint: Vélþýðingar á milli íslensku og kasöksku eru oft mjög ónákvæmar vegna skorts á samhliða textagögnum (parallel corpora). Mannleg yfirferð og gæðaeftirlit eru því bráðnauðsynleg.
Að lokum er mælt með því að láta innfæddan kasakska þýðanda yfirlesa allan texta sem þýddur er úr íslensku. Samvinna milli íslensks málfræðings og kasaksks þýðanda er besta leiðin til að tryggja að merking, tónn, málfræði og menningarleg staðfæring séu með fullkomnum hætti.