Phetolelo lipakeng tsa Sesotho le Semarathi ke mosebetsi o rarahaneng o hlokang kutloisiso e tebileng ea meralo ea lipuo ka bobeli le litsela tsa tsona tsa setso. Sesotho, e le puo ea Se-Bantu e buuoang haholo Afrika Boroa le Lesotho, le Semarathi (Marathi), e le puo ea Se-Indo-Aryan e buuoang haholo seterekeng sa Maharashtra India, ke lipuo tse tsoang malapeng a fapaneng ka ho feletseng a lipuo. Phapang ena e bolela hore bafetoleli ba tobana le mathata a ikhethang a tsamaiso ea puo, mantsoe, moralo oa lipolelo, le mekhoa ea puisano e hlokang boiphihlelo bo phahameng ba transcreation.
Phapang ea Sebopeho sa Lipolelo (Syntax): SVO khahlanong le SOV
E 'ngoe ea liphapang tse kholo ka ho fetisisa pakeng tsa Sesotho le Semarathi ke tsela eo lipolelo li hahoang ka eona. Sesotho se latela sebopeho sa bohlokoa sa Subject-Verb-Object (SVO). Ka mohlala, polelong e reng "Moshemane o bala buka", moetsi (moshemane) o tla pele, ho latela ketso (bala), ebe ho latela moetsuoa (buka). Sebopeho sena se nolofalletsa phallo ea tlhahisoleseding ka tsela e otlolohileng.
Ka lehlakoreng le leng, Semarathi se sebelisa sebopeho sa Subject-Object-Verb (SOV). Polelo e tšoanang ka Semarathi e tla baloa e le "Moshemane buka o bala" (मुलगा पुस्तक वाचतो - Mulga pustak vacato). Mona, ketso e tla qetellong ea polelo. Bafetoleli ba tlameha ho ba hlokolosi haholo hore ba se ke ba fetolela lentsoe ka lentsoe, hobane ho etsa joalo ho tla baka lipolelo tse sa utloahaleng kapa tse ferekanyang ka Semarathi. Sena se hloka hore mofetoleli a bale polelo eohle ea Sesotho, a utloisise moelelo oa eona, ebe o e aha bocha a sebelisa melao ea sebōpeho sa Semarathi.
Mekhahlelo ea Mabitso le Lihlopha (Noun Classes)
Sesotho se na le tsamaiso e rarahaneng haholo ea mekhahlelo ea mabitso (noun classes), moo mabitso a ahlotsoeng ka lihlopha tse fapaneng tse laolang litumellano tsa lihlomphi, maemedi, le liketso ho pholletsa le polelo. Mohlala, lebitso le tsoang sehlopheng sa batho (joaloka "motho") le tla ba le tumellano e fapaneng le lebitso le tsoang sehlopheng sa lintho (joaloka "sefate"). Sena se fana ka ho nepahala le botle bo ikhethang ho Sesotho.
Semarathi, joaloka lipuo tse ngata tsa Se-Indo-Aryan, ha se na mekhahlelo ena ea mabitso ea Se-Bantu, empa se na le litsamaiso tse ling tse rarahaneng tse kang bong (gender) - e leng botšehali, botona, le ho se jele paate (masculine, feminine, neuter) - hammoho le linyeoe tsa mabitso (noun cases) le lihlomphi tse fapaneng ho latela maemo a sechaba. Mofetoleli o tlameha ho tloha ho tsamaiso ea lihlopha tsa mabitso tsa Sesotho ho ea ho tsamaiso ea bong le linyeoe tsa Semarathi, e leng se hlokang tlhokomelo e kholo ea litumellano tsa thuto-puo.
Mekhoa ea ho Ngola le Lifomete tsa Lifonts (Orthography and Scripts)
Phapang e 'ngoe e tobileng e teng pakeng tsa Sesotho le Semarathi ke mokhoa oo lipuo tsena li ngoloang ka oona. Sesotho se sebelisa alfabeta ea Selatin (Latin script), e leng eona e sebelisoang haholo linaheng tsa bophirimela le linaheng tse ngata tsa Afrika. Sena se etsa hore ho ngola le ho fometha litokomane ka Sesotho ho be bonolo ho sebelisa likhomphutha le lifonts tse tloaelehileng.
Ka lehlakoreng le leng, Semarathi se ngoloa ka mongolo oa Devanagari (Devanagari script), o nang le litlhaku le melao ea oona e ikhethang ea ho kopanya litlhaku le ho sebelisa matšoao a vowel (matras). Ha ho fetoleloa litokomane ho tloha ho Sesotho ho ea ho Semarathi, mofetoleli kapa moqapi oa litokomane o tlameha ho netefatsa hore lisebelisoa tsa software le lifonts tse sebelisoang li tšehetsa mongolo oa Devanagari hantle ntle le ho senya sebopeho sa litlhaku. Sena se bohlokoa haholo mecheng ea litaba ea dijithale le liphatlalatsong tse hatisitsoeng ho qoba mathata a botle ba litokomane kapa liphoso tsa ho bala.
Tšebeliso ea Maele le Lipoleloana (Idiomatic Expressions and Proverbs)
Maele le lipoleloana ke pelo ea puo e 'ngoe le e 'ngoe. Sesotho se na le pokello e ruileng ea maele a tsoang bophelong ba setso, temo, le likamano tsa batho. Ka mohlala, maele a reng "Khotso ke nala" kapa "Kopano ke matla" a rutiloe ho tloha mehleng ea khale mme a na le meelelo e tebileng ea sechaba le ea filosofi ea Se-Bantu. Ha re leka ho fetolela lipolelo tsena ho ea ho Semarathi, ho ke ke ha tsoela pele haeba re li fetolela lentsoe ka lentsoe.
Semarathi le sona se na le mefuta e mengata ea maele (Mhani - म्हणी) a tsoang historing ea naha ea India, litemana tsa bolumeli, le boiphihlelo ba lehae. Mofetoleli ea nang le boiphihlelo o tlameha ho batla maele a tšoanang ka moelelo le morero puong ea Semarathi. Ka mohlala, ho fumana maele a Semarathi a buang ka bonngoe le matla a sechaba ho fetolela "Kopano ke matla". Sena se thusa ho boloka boleng ba bo-ralithuto le bonono ba mongolo o fetoleloang, e le hore o se ke oa lahleheloa ke morero kapa o be le moelelo o batang o se nang moea.
Moralo oa Lentsoe le ho Iketsetsa Mantsoe a Macha (Neologisms and Technical Terms)
Lefatsheng le ntseng le fetoha ka potlako la theknoloji, saense, le moruo, ho hlaha mantsoe a macha letsatsi le leng le le leng. Lipuo ka bobeli, Sesotho le Semarathi, li tobana le phephetso ea ho bōpa mantsoe a macha kapa ho sebelisa mantsoe a tsoang lipuong tse ling (joaloka Seesemane kapa Sesanskrit) bakeng sa ho hlalosa litaba tsena tse ncha. Sesotho hangata se sebelisa mantsoe a aliloeng a tsoang ho Seesemane kapa Seafrikanse, a fetotsoeng hore a tsamaee le melao ea thuto-puo ea Sesotho (mohlala, "computer" e fetoha "khomphutha").
Ka lehlakoreng le leng, Semarathi hangata se bōpa mantsoe a macha a saense le theknoloji ka ho sebelisa metso ea mantsoe a Sesanskrit, kapa ka ho nka mantsoe a Seesemane ka kotloloho empa a ngoloa ka mongolo oa Devanagari (mohlala, संगणक - Sanganak bakeng sa computer, kapa ho sebelisa lentsoe "computer" ka kotloloho). Bafetoleli ba tlameha ho ba le tsebo ea mekhoa ena ea kajeno ea ho theha mantsoe e le hore ba se ke ba sebelisa mantsoe a seng a siiloe ke nako, kapa ba bōpe mantsoe a sa utloahaleng ho babali ba kajeno.
Mathata a Mantsoe a Setso le Litlhaloso tsa Maikutlo
Mantsoe a mangata a Sesotho a tlamahane haholo le bophelo ba letsatsi le letsatsi ba Maafrika, litloaelo, le tikoloho ea lehae. Ka mohlala, mehopolo e kang "ubuntu" kapa mekhoa e fapaneng ea ho hlalosa likamano tsa malapa (joaloka phapang pakeng tsa rangwane le malome) e ka ba thata ho e fetolela ka kotloloho ka Semarathi ntle le ho fana ka litlhaloso tse lelalaneng.
Ka tsela e tšoanang, Semarathi se na le mantsoe a tebileng a tsoang ho setso sa Maharashtra, bolumeli, le litsamaiso tsa sechaba tse hlokang kutloisiso e tšoanang. Liphetolelo tse atlehileng li hloka mekhoa e latelang:
- Transcreation: Ho fetolela moelelo le maikutlo a sengoloa ho e-na le ho fetolela mantsoe ka kotloloho, ho etsa hore mongolo o utloahale o le oa tlhaho ho babali ba Semarathi.
- Litlhaloso tsa maoto (Footnotes) kapa Litlhaloso tse ka hare (In-text explanations): Bakeng sa litokomane tsa semmuso kapa tsa thuto moo ho hlokahalang hore ho bolokoe mantsoe a mantlha a setso sa Sesotho.
- Ho sebelisa mantsoe a tšoanang: Ho fumana maikutlo a tšoanang a setso puong e fetoleloang, leha mantsoe a sa tšoane hantle.
Malebela a Bohlokoa bakeng sa Bafetoleli
Ho netefatsa phetolelo ea boleng bo holimo ho tloha ho Sesotho ho ea ho Semarathi, latela mekhoa ena e khothalelitsoeng:
- Utloisisa Tšebeliso ea Lihlomphi: Lipuong tseo ka bobeli, tlhompho e phetha karolo e kholo. Ka Sesotho, re sebelisa lihlomphi tse kang "Hle" kapa ho bua ka bongata ba tlhompho. Ka Semarathi, ho na le mekhoa e tobileng ea ho bua le batho ba baholo kapa ba maemo a phahameng (joaloka ho sebelisa lihlomphi tse kang "Aaho" kapa "Tumi"). Etsa bonnete ba hore boemo ba tlhompho bo bolokiloe bo tšoana.
- Hlokomela Litemoso tsa Bong: Kaha Sesotho ha se na bong bo tobileng ba thuto-puo (masculine/feminine) bakeng sa lintho kapa liketso joaloka Semarathi, mofetoleli o tlameha ho hlakisa bong ba batho kapa lintho ha a fetolela ho ea ho Semarathi ho qoba liphoso tsa thuto-puo.
- Etsa Tlhahlobo ea bobeli (Proofreading): Kamehla mongolo o fetotsoeng o tlameha ho hlahlobjoa ke sebui sa tlhaho sa Semarathi se nang le boiphihlelo ba ho fetolela ho tloha lipuong tse ling ho netefatsa hore mongolo o phalla hantle le hore ha o na liphoso tsa thuto-puo.
Lisebelisoa tsa Theknoloji le Phetolelo ea Batho
Mehleng ena ea dijithale, lisebelisoa tsa phetolelo ea mochini (machine translation) li ntse li eketseha. Leha ho le joalo, liphetolelong lipakeng tsa lipuo tse kang Sesotho le Semarathi, lisebelisoa tsena li sa ntsane li na le mefokolo e meholo hobane data ea lipuo tsena e fokola Inthaneteng (low-resource languages). Ka hona, boiphihlelo ba batho bo lula bo le bohlokoa haholo.
Bafetoleli ba tlameha ho sebelisa lisebelisoa tsa CAT (Computer-Assisted Translation) ho iketsetsa pokello ea mantsoe (glossaries) le mehopolo ea phetolelo (translation memories) ho netefatsa botsitso ba phetolelo ho pholletsa le litokomane tse kholo. Tšebelisano pakeng tsa theknoloji le tsebo e tebileng ea setso ke eona e tlisang phetolelo e atlehileng le e nepahetseng ka ho fetisisa.