በትርጉም አማካኝነት ህዝቦች ታሪካቸውን፣ ባህላቸውን እና እውቀታቸውን ማጋራት ይችላሉ። ከአማርኛ ወደ ይዲሽ መተርጎም ደግሞ እጅግ ልዩና ውስብስብ ከሆኑት የትርጉም ዘርፎች አንዱ ነው። አማርኛ የሴማዊ ቋንቋ ቤተሰብ አባል ሲሆን በኢትዮጵያ ውስጥ በስፋት የሚነገርና የራሱ የሆነ ታሪካዊ የግዕዝ ፊደል ሥርዓት ያለው ቋንቋ ነው። በሌላ በኩል ይዲሽ ከምዕራብ ጀርመናዊ የቋንቋዎች ወገን የሚመደብ፣ በዕብራይስጥ፣ በአረማይክ እና በስላቪክ ቋንቋዎች የተዋቀረና በዕብራይስጥ ፊደላት ከቀኝ ወደ ግራ የሚጻፍ ጥንታዊ ቋንቋ ነው። እነዚህን ሁለት እርስ በእርስ እጅግ በጣም የተለያዩ ቋንቋዎችን ማገናኘት የቋንቋ ሳይንስ እውቀትን ብቻ ሳይሆን ጥልቅ የባህል ግንዛቤን እና የትርጉም ጥበባዊ ስልቶችን ይጠይቃል። ይህ ጽሑፍ ከአማርኛ ወደ ይዲሽ በሚደረግ የትርጉም ሂደት ላይ የሚያጋጥሙ ዋና ዋና ተግዳሮቶችን፣ ሰዋሰዋዊ መዋቅሮችን እና የተሳካ ትርጉም ለማምጣት የሚረዱ ጠቃሚ ምክሮችን በዝርዝር ያብራራል።
የቋንቋዎቹ ታሪካዊ እና ባህላዊ አውድ
አማርኛ ረጅም የጽሑፍ እና የስነ-ጽሑፍ ታሪክ ያለው የኢትዮጵያ የስራ ቋንቋ ነው። የክርስትና፣ የእስልምና እና የይሁዲ እምነቶች እሴቶችን እንዲሁም የጥንታዊ አፍሪካ ባህልን አጣምሮ የያዘ ቋንቋ ነው። ይዲሽ ደግሞ በአውሮፓ በሚኖሩ የአሽከናዚ አይሁዶች ዘንድ ለዘመናት የተነገረና የተጻፈ፣ የራሱ የሆነ ጥልቅ ስነ-ጽሑፍ፣ ቀልድ፣ ቲያትርና የሃይማኖት ትውፊት ያለው ቋንቋ ነው። የኢትዮጵያ አይሁዶች (ቤተ እስራኤል) ወደ እስራኤል ከመጡ በኋላ በአማርኛ ተናጋሪዎች እና በይዲሽ ተናጋሪዎች መካከል የተወሰነ የባህል እና የማህበራዊ ግንኙነት ተፈጥሯል። ስለዚህ ከአማርኛ ወደ ይዲሽ መተርጎም ታሪካዊ ሰነዶችን፣ የሃይማኖት ጽሑፎችን እና የማህበረሰብ ታሪኮችን ለማቀራረብ እጅግ በጣም ጠቃሚ ነው። ይህም ለሁለቱ ማህበረሰቦች የጋራ ግንዛቤን ለመፍጠር ትልቅ እገዛ ያደርጋል።
የሰዋሰው እና የአረፍተ ነገር መዋቅር ልዩነቶች
በአማርኛ እና በይዲሽ መካከል ያለው ትልቁ ልዩነት የአረፍተ ነገር ግንባታ መዋቅር ነው። አማርኛ የባለቤት-ተሳቢ-ግሥ (Subject-Object-Verb ወይም SOV) የአረፍተ ነገር ሥርዓትን ይከተላል። ይህ ማለት በአማርኛ አረፍተ ነገር ውስጥ ግሥ ሁልጊዜም በስተመጨረሻ ላይ ይቀመጣል። ለምሳሌ፡ "እሱ መጽሐፉን አነበበ።" (እሱ = ባለቤት፣ መጽሐፉን = ተሳቢ፣ አነበበ = ግሥ)።
በተቃራኒው ይዲሽ የባለቤት-ግሥ-ተሳቢ (Subject-Verb-Object ወይም SVO) መዋቅርን ወይም የግሥ-ሁለተኛ (V2 word order) ሥርዓትን ይከተላል። በይዲሽ አረፍተ ነገር ውስጥ ግሥ በአብዛኛው በሁለተኛው ረድፍ ላይ ይገኛል። ይህንን ልዩነት ሳይረዱ ቃል በቃል ለመተርጎም መሞከር ትርጉም የለሽ እና የተዝረከረከ የአረፍተ ነገር ግንባታን ይፈጥራል። አስተርጓሚው የአማርኛውን ሙሉ ሃሳብ ከተረዳ በኋላ በይዲሽ የሰዋሰው ህግ መሰረት አረፍተ ነገሩን እንደገና ማዋቀር አለበት።
በተጨማሪም አማርኛ በተሳቢ እና በባለቤት መድረሻ ቅጥያዎች ላይ የተመሰረተ (agglutinative) ባህሪ አለው። በአንድ የአማርኛ ግሥ ውስጥ ብዙ መረጃዎችን (ጾታን፣ ቁጥርን፣ ባለቤትን እና ተሳቢን) ማካተት ይቻላል። ለምሳሌ "ነገረቻቸው" የሚለው ቃል በአንድ ቃል ውስጥ "እሷ"፣ "ነገረች" እና "እነሱን" የሚሉትን ሃሳቦች ይይዛል። በይዲሽ ይህንን ሃሳብ ለመግለጽ የተናጠል ቃላትንና አጋዥ ግሦችን መጠቀም ግድ ይላል። ይህ መዋቅራዊ ልዩነት በአስተርጓሚው ላይ ከፍተኛ ጥንቃቄን ይጠይቃል።
የጽሑፍ ሥርዓት እና አቅጣጫ
የአማርኛ ቋንቋ ከግራ ወደ ቀኝ የሚጻፈውን የግዕዝ ፊደል የሚጠቀም ሲሆን፣ ይዲሽ ደግሞ ከቀኝ ወደ ግራ የሚጻፈውን የዕብራይስጥ ፊደላት ይጠቀማል። ይህ የአጻጻፍ አቅጣጫ ልዩነት በዲጂታል ትርጉም እና በዌብሳይት ዝግጅት (Localization) ላይ ከፍተኛ ተጽዕኖ ያሳድራል። ጽሑፎችን ከአማርኛ ወደ ይዲሽ በሚቀየርበት ጊዜ የገጽ አቀማመጥ፣ የተጠቃሚ በይነገጽ (UI) እና የምስሎች አቀማመጥ ጭምር ከቀኝ ወደ ግራ (RTL) እንዲስተካከሉ ማድረግ ያስፈልጋል። ይህን አለማድረግ የጽሑፉን ተነባቢነት እና የተጠቃሚውን ግንዛቤ በእጅጉ ይጎዳል።
የባህል እና የፈሊጣዊ አባባሎች ትርጉም (Cultural Localization)
ማንኛውም ቋንቋ የባህል ውጤት ነው። በአማርኛ ውስጥ ያሉ ፈሊጣዊ አባባሎች፣ ምሳሌያዊ ንግግሮች እና ባህላዊ ዘይቤዎች ከኢትዮጵያ የግብርና ህይወት፣ ከታሪክና ከሀይማኖት ጋር የተቆራኙ ናቸው። ለምሳሌ "ከቀማኛ ይልቅ አቃጣሪ ይብሳል" ወይም "የጎመን ጮማ" የመሰሉ ፈሊጣዊ ንግግሮችን በቀጥታ ወደ ይዲሽ ለመተርጎም መሞከር ምንም ትርጉም አይሰጥም።
በተመሳሳይ ሁኔታ ይዲሽ በምስራቅ አውሮፓ አይሁዳዊ ህይወት ላይ የተመሰረቱ እጅግ የበለጸጉ ፈሊጦች (Yiddishisms) እና ቀልዶች አሉት። አስተርጓሚው በአማርኛ የተነገረውን ሃሳብ ባህላዊ ይዘት በመረዳት በይዲሽ ባህል ውስጥ ተመሳሳይ ስሜትና ትርጉም ሊሰጥ የሚችል አቻ አባባል መፈለግ አለበት። ይህ "dynamic equivalence" ወይም ንቁ አቻ ትርጉም ይባላል። ይህም የአንባቢውን ቀልብ ለመሳብና መልእክቱ በተገቢው መንገድ እንዲደርስ ለማድረግ ወሳኝ ነው።
በሃይማኖታዊ እና ስነ-ጽሑፋዊ ትርጉሞች ላይ ያሉ ተግዳሮቶች
አማርኛ እና ይዲሽ ሁለቱም በሃይማኖታዊ ጽሑፎች የተከበቡ ቋንቋዎች ናቸው። በአማርኛ ውስጥ ያሉ በርካታ ቃላት ከኢትዮጵያ ኦርቶዶክስ ተዋሕዶ ቤተክርስቲያን፣ ከእስልምና እና ከቤተ እስራኤል ባህላዊ ሃይማኖታዊ ቃላት ጋር የተቆራኙ ናቸው። በይዲሽ ደግሞ ቃላቶቹ ከታልሙድ፣ ከዕብራይስጥ ጸሎቶች እና ከአሽከናዚ አይሁድ ሃይማኖታዊ ህይወት ጋር የተሳሰሩ ናቸው። እነዚህን ፅንሰ-ሃሳቦች ከአንዱ ቋንቋ ወደ ሌላው ለማስተላለፍ አስተርጓሚው ስለ ሃይማኖታዊ ስነ-መለኮት እና ታሪክ ጥልቅ እውቀት ሊኖረው ይገባል። የተሳሳተ የቃላት አጠቃቀም በጽሑፉ ላይ ከባድ አለመግባባትን ሊፈጥር ይችላል።
ከአማርኛ ወደ ይዲሽ ለመተርጎም ጠቃሚ ስልቶች
- ጥልቅ የባህል ግንዛቤ ማዳበር፡ የትርጉም ስራው የተሳካ እንዲሆን ስለ ሁለቱም ቋንቋዎች ተናጋሪዎች ባህል፣ ታሪክ እና ማህበራዊ ህይወት በቂ እውቀት ሊኖር ይገባል።
- ቃል በቃል ከሚደረግ ትርጉም መራቅ፡ ከአማርኛ ወደ ይዲሽ ቃል በቃል መተርጎም ሰዋሰዋዊ ስህተቶችን እና የሃሳብ መዛባትን ያስከትላል። ትኩረት መደረግ ያለበት በሃሳብ ትርጉም ላይ መሆን አለበት።
- የቃላት መዝገብ እና የትርጉም ማህደረ ትውስታ (Translation Memory) መጠቀም፡ በሁለቱ ቋንቋዎች መካከል ቀጥተኛ መዝገበ ቃላት እጥረት ስላለ፣ አስተጓሚዎች የራሳቸውን የቃላት መፍቻ እና የትርጉም ዳታቤዝ ማዘጋጀት ይኖርባቸዋል።
- በአፍ መፍቻ ተናጋሪዎች ማስገምገም፡ የተተረጎመው ጽሑፍ በይዲሽ ቋንቋ ተናጋሪዎች ዘንድ ተፈጥሯዊ እና ግልጽ መሆኑን ለማረጋገጥ በይዲሽ የአፍ መፍቻ ተናጋሪ ባለሙያ እንዲገመገም ማድረግ ወሳኝ ነው።
የትርጉም ቴክኖሎጂዎችና የማሽን ትርጉም ሚና
በአሁኑ የቴክኖሎጂ ዘመን፣ የትርጉም ስራዎችን ለማቀላጠፍ የሚረዱ በርካታ ዲጂታል መሳሪያዎች አሉ። ነገር ግን ከአማርኛ ወደ ይዲሽ በሚደረግ የትርጉም ሂደት ላይ አርቴፊሻል ኢንተለጀንስ እና የማሽን ትርጉም ሶፍትዌሮች (እንደ Google Translate ያሉት) ያላቸው አቅም ውስን ነው። ምክንያቱም ሁለቱም ቋንቋዎች በአነስተኛ የመረጃ ምንጭ ደረጃ ላይ የሚገኙ (low-resource languages) በመሆናቸው፣ ኮምፒውተሮች ትክክለኛውን የትርጉም አውድ ለመረዳት ይቸገራሉ። ስለዚህ ሙያዊ የሰው አስተርጓሚዎች የቴክኖሎጂ መሳሪያዎችን እንደ እገዛ ብቻ በመጠቀም የትርጉሙን ጥራት በራሳቸው ማረጋገጥ አለባቸው።
የትርጉም ሙያዊ ምክሮች እና የወደፊት ተስፋ
የአማርኛ እና የይዲሽ ትርጉም ባለሙያ መሆን ሰፊ ጥናትንና ትዕግስትን ይጠይቃል። በአሁኑ ጊዜ በቴክኖሎጂ እድገት ምክንያት በርካታ ስራዎች ቢኖሩም፣ በሁለቱ ቋንቋዎች መካከል ላለው ጥልቅ የባህል ግንኙነት እና ውስብስብ ሰዋሰዋዊ መዋቅር የሰዎች አስተርጓሚዎች ሚና የማይተካ ነው። የትርጉም ስራዎችን ከመጀመርዎ በፊት የጽሑፉን አላማ (ለምሳሌ፡ ህጋዊ ጽሑፍ፣ ስነ-ጽሑፍ ወይስ የህክምና መረጃ) መለየት እና የቃላት ምርጫውን በዚህ መሰረት ማስተካከል ይገባል።
ባጠቃላይ፣ ከአማርኛ ወደ ይዲሽ መተርጎም የቋንቋዎችን ልዩነት ከማገናኘት ባለፈ፣ የአፍሪካንና የሰሜን/ምስራቅ አውሮፓን ባህላዊ እሴቶች የሚያገናኝ ድንቅ የጥበብ ስራ ነው። የሰዋሰው ህጎችን፣ የአጻጻፍ አቅጣጫዎችን እና ባህላዊ አውዶችን በአግባቡ በመረዳት ጥራቱን የጠበቀ እና ተደራሽ የሆነ ትርጉም ማምጣት ይቻላል።