Þótt íslenska og sænska séu bæði norræn tungumál og eigi sér sameiginlegar rætur í frumnorrænu, þá hefur þróun þeirra verið með mjög mismunandi hætti í gegnum aldirnar. Íslenskan hefur varðveitt flókna málfræðibyggingu og fornt beygingakerfi á meðan sænskan hefur einfaldast til muna og orðið fyrir miklum áhrifum frá öðrum evrópskum tungumálum, einkum lágþýsku, frönsku og ensku. Þegar þýtt er úr íslensku yfir í sænsku þarf þýðandinn því ekki aðeins að ná yfirborðsmerkingu textans heldur einnig að brúa bilið á milli tveggja ólíkra málkerfa og menningarheima. Í þessari grein verður farið yfir helstu áskoranir, málfræðilegan mun og hagnýt ráð sem tryggja hágæða þýðingar á milli þessara mála.
Sögulegur skyldleiki en ólík þróun
Íslenska og sænska flokkast báðar til germanskra mála og nánar tiltekið norðurgermanskra eða norrænna mála. Vegna þessa skyldleika eru mörg orð lík og setningagerðin á sér marga snertifleti. Hins vegar hefur landfræðileg einangrun Íslands og meðvituð málstefna stuðlað að því að íslenskan hefur breyst tiltölulega lítið frá landnámsöld. Sænskan hefur aftur á móti þróast í nánu samneyti við nágrannaþjóðir sínar á Norðurlöndum og Eystrasalti. Þetta hefur leitt til þess að málfræðileg uppbygging sænskunnar er mun nær ensku eða dönsku í dag en íslensku.
Málfræðilegar áskoranir í þýðingum
Stærstu hindranirnar við þýðingar úr íslensku yfir í sænsku liggja í málfræðilegum mismun. Hér eru helstu atriðin sem þýðendur þurfa að hafa í huga:
1. Fallbeygingarkerfið
Íslenska notar fjögur föll (nefnifall, þolfall, þágufall og eignarfall) sem hafa mikil áhrif á beygingu nafnorða, lýsingarorða, greinis og fornnafna. Sænska hefur hins vegar nánast alveg glatað fallbeygingunni, að frátöldum persónufornöfnum (t.d. jag/mig) og eignarfalli sem er táknað með einföldu „-s“ við skeyti nafnsins (t.d. boken/bokens). Þegar þýtt er yfir á sænsku þarf því að leysa flókin íslensk fallsambönd upp í einfaldari sænska setningagerð, þar sem forsetningar og orðaröð gegna mun stærra hlutverki við að gefa til kynna vensl orða.
2. Sagnbeygingar og persónuleg beyging
Íslenskar sagnir beygjast eftir persónu og tölu í öllum háttum og tíðum. Í sænsku var persónubeyging sagna afnumin í ritmáli um miðja 20. öld. Sænsk sögn hefur því sömu mynd í öllum persónum eintölu og fleirtölu í hverri tíð (t.d. íslenska: ég fer, við förum vs. sænska: jag går, vi går). Þetta einfaldar sænska textagerð en krefst þess að þýðandinn gæti þess að nota persónufornöfn alltaf með sögnum í sænsku, þar sem sagnmyndin ein og sér gefur ekki til kynna hver gerandinn er, ólíkt því sem stundum gerist í íslensku.
3. Lýsingarorð og samræmi
Bæði málin krefjast þess að lýsingarorð samræmist nafnorðinu sem þau lýsa í kyni og tölu. Hins vegar hefur íslenskan þrjú málfræðileg kyn (karlkyn, kvenkyn og hvorugkyn) á meðan sænskan hefur einungis tvö (samkyn/utrum og hvorugkyn/neutrum). Samkynið varð til við samruna karlkyns og kvenkyns. Þýðandi þarf því að vera vel meðvitaður um kyn nafnorða í sænsku (hvort orð taki greininn en eða ett) til að tryggja rétta beygingu lýsingarorða og fornnafna.
Orðaforði: Nýyrðastefna vs. alþjóðleg áhrif
Íslensk málstefna einkennist af nýyrðasmíð og purisma. Í stað þess að taka upp erlend tökuorð er reynt að búa til ný íslensk orð af innlendum stofni (t.d. tölva, sjónvarp, hugbúnaður). Sænskan er mun frjálslyndari þegar kemur að tökuorðum og notar oft alþjóðleg orð eða enskuskotin heiti (t.d. dator, tv/television, mjukvara). Þegar þýtt er á sænsku er mikilvægt að leita ekki að beinum þýðingum á íslenskum nýyrðum heldur finna það orð sem er eðlilegast í sænsku máli, sem er oft alþjóðlegt eða tekið úr ensku.
Hins vegar ber að varast „falska vini“ (l. falska vänner), það er orð sem hljóma svipað eða eins í báðum málum en hafa ólíka merkingu. Dæmi um þetta eru:
- Að virða á íslensku þýðir að sýna virðingu (s. respektera), en sænska orðið värdera þýðir að meta (t.d. verðmæti).
- Rúm á íslensku vísar til húsgagnsins sem maður sefur í, en sænska orðið rum þýðir herbergi eða pláss.
- Að liðsinna er skylt sænska orðinu lindra sem þýðir þó frekar að milda eða létta (t.d. sársauka).
Menningarleg staðfæring og stíll
Góð þýðing snýst ekki bara um að flytja orð á milli mála, heldur að flytja skilaboðin í réttum menningarlegum búningi. Íslendingar og Svíar deila mörgum gildi en samskiptamáti þeirra getur verið ólíkur:
- Beinskeytni vs. málamiðlanir: Íslenskt málfar er oft mjög beinskeytt og milliliðalaust. Sænskt menningarlíf og málfar einkennist oft af meiri diplómasíu, þar sem reynt er að forðast árekstra (s. konsensuskultur). Þýðandi gæti þurft að milda íslenskan texta lítillega til að hann falli betur að sænskum málvenjum.
- Þú-formið: Báðar þjóðirnar nota almennt óformlegt ávarp (þú/du). Þú-reformið í Svíþjóð á sjöunda áratugnum afnam formlegt ávarp að mestu. Því er sjaldan þörf á að nota formlegt ávarp (s. Ni) í sænskum þýðingum nema í sérstökum sögulegum eða mjög hátíðlegum samhengum.
Hagnýt ráð fyrir þýðendur
Til að tryggja gæði og nákvæmni við þýðingar úr íslensku yfir í sænsku er mælt með eftirfarandi vinnubrögðum:
- Skildu samhengið til hlítar: Áður en þýðing hefst er nauðsynlegt að lesa allan textann til að skilja tón, stíl og tilgang hans.
- Notaðu áreiðanlegar orðabækur: Nýting á gagnagrunnum á borð við ISLEX (sem er frábær sænsk-íslensk og íslensk-sænsk orðabók) og Svenska Akademiens ordböcker hjálpar til við að finna rétt blæbrigði orða.
- Forðastu orðrétta þýðingu: Leyfðu þér að endurraða setningum þannig að þær flæði eðlilega á sænsku. Mundu að sænskt málflæði er oft léttara og notar fleiri smáorð en þéttbýl íslenska.
- Láttu móðurmálstalar yfirfara textann: Sama hversu góður þýðandinn er í sænsku sem annað mál, þá getur móðurmálstalari komið auga á fíngerð stílblæbrigði og tryggt að textinn hljómi algjörlega eðlilega fyrir sænskan lesanda.
Samantekt
Þýðingar á milli íslensku og sænsku bjóða upp á margar áhugaverðar áskoranir. Skyldleiki mállanna getur verið hjálplegur en hann getur einnig verið villandi. Lykillinn að farsælli þýðingu er að virða sérstöðu beggja tungumála; að losa sig við flókna beygingabyggingu íslenskunnar og laga textann að hinni flæðandi og nútímalegu sænsku setningagerð, án þess að glata upprunalegum boðskap og stíl textans. Með því að huga vel að málfræðilegum mismun, forðast falska vini og fylgja hagnýtum ráðum er hægt að skila þýðingum sem uppfylla hæstu kröfur um gæði og fagmennsku.