Дэлхий дахины харилцаа холбоо гүнзгийрч, Азийн бүс нутгийн соёл, эдийн засгийн хамтын ажиллагаа идэвхжихийн хэрээр өөр өөр хэлний бүлэгт хамаарах хэлүүдийн хоорондын орчуулга онцгой ач холбогдолтой болж байна. Үүний тод жишээ бол Алтай язгуурын Монгол хэл болон Кра-Дай язгуурын Лаос хэл хоорондын орчуулгын үйл явц юм. Энэхүү хоёр хэл нь газар зүйн хувьд алслагдмал төдийгүй хэлний бүтэц, сэтгэлгээний хувьд эрс ялгаатай тул монгол хэлнээс лаос хэл рүү орчуулах үйл ажиллагаа нь орчуулагчаас онолын болон практикийн маш нарийн мэдрэмж шаарддаг.
Өгүүлбэрийн бүтцийн эрс ялгаа: SOV-оос SVO систем рүү шилжих нь
Монгол болон Лаос хэлний хооронд утга шилжүүлэхэд тулгардаг хамгийн эхний бөгөөд суурь ялгаа бол өгүүлбэрийн гишүүдийн дараалал юм. Монгол хэл нь өгүүлбэрийн төгсгөлд үйл үг нь ордог SOV (Эзэн бие - Тусагдахуун - Өгүүлэхүүн) бүтэцтэй. Харин Лаос хэл нь үйл үгийг тусагдахууны өмнө байрлуулдаг SVO (Эзэн бие - Өгүүлэхүүн - Тусагдахуун) системтэй.
Жишээлбэл, монгол хэлний "Би захидал бичнэ" гэсэн өгүүлбэрт "бичнэ" хэмээх үйл үг хамгийн сүүлд орж байхад, лаос хэл рүү хөрвүүлэхэд "Би бичих захидал" гэх дарааллаар найруулагдана. Үүнээс гадна Лаос хэлэнд тодотгол үг нь тодотгуулж буй нэрийнхээ ард ордог дүрэмтэй. Хэрэв монгол хэлээр "өндөр уул" гэж хэлвэл лаос хэлэнд "уул өндөр" (phu sung) гэж байрлал солигдоно. Энэхүү дарааллын шилжилтийг орчуулагч анхаарахгүй бол утга нь эвдэрсэн, дүрмийн бус өгүүлбэр үүсэх үндсэн шалтгаан болдог.
Орчуулагчийн тэмдэглэл: Монгол хэлний нийлмэл өгүүлбэрүүд нь маш олон нөхцөл, залгавар ашиглан нэг дор урт үргэлжлэх хандлагатай байдаг бол Лаос хэлэнд урт өгүүлбэрийг богино, тодорхой хэд хэдэн бие даасан өгүүлбэр болгон хувааж орчуулах нь утгыг илүү тодорхой болгодог.
Залгамал ба аналитик хэлний онцлог
Хэлний хэв шинжийн хувьд Монгол хэл нь залгамал (agglutinative) хэл бөгөөд үгийн язгуур дээр тийн ялгал, цаг, төлөв, байдлыг заасан олон залгавруудыг дараалуулан залгах замаар шинэ утга илэрхийлдэг. Эсрэгээрээ Лаос хэл нь аналитик (analytic) буюу үг хувирдаггүй хэл бөгөөд өгүүлбэрийн гишүүдийн хоорондын харилцаа, цаг болон бусад дүрмийн шинжүүдийг тусгай сул үгс (particles) болон туслах үгсийг зэрэгцүүлэн байрлуулах замаар шийддэг.
Монгол хэлний "номын", "номд", "номоор" гэх мэт тийн ялгалын залгаврууд Лаос хэл рүү хөрвөхдөө үгийн өмнө тавигдах туслах үгс буюу уг угсаанууд (prepositions) болон өгүүлбэр дэх үгийн дарааллаар илэрхийлэгддэг. Энэхүү хоёр өөр системийн зохицол нь лаос монгол орчуулга хийхэд орчуулагчаас өндөр түвшний синтаксийн задлан шинжилгээ хийхийг шаарддаг байна.
Монгол болон Лаос хэлний харьцуулсан судалгаа
| Хэл шинжлэлийн үзүүлэлт | Монгол хэл | Лаос хэл |
|---|---|---|
| Хэлний бүлэг | Алтай язгуур, Монгол бүлэг | Кра-Дай язгуур, Тай бүлэг |
| Өгүүлбэрийн бүтэц | SOV (Эзэн - Тусагдахуун - Өгүүлэхүүн) | SVO (Эзэн - Өгүүлэхүүн - Тусагдахуун) |
| Хэлний хэв шинж | Залгамал (Agglutinative) | Аналитик / Тусгаарлагч (Isolating) |
| Бичгийн систем | Кирилл ба Үндэсний босоо бичиг | Абугида (Лаос үсэг) |
| Хөг аялгуу (Tone) | Байхгүй (Эгшиг зохицох хуультай) | Байгаа (5-6 хөг аялгуутай) |
| Ангилагч нэрс | Хязгаарлагдмал хэрэглээтэй | Маш чухал бөгөөд заавал хэрэглэгддэг |
Соёлын нутагшуулалт ба Хүндэтгэлийн шатлал
Орчуулга гэдэг бол зөвхөн текстийг нэг хэлнээс нөгөө хэл рүү механикаар шилжүүлэх бус, нэг соёлын сэтгэлгээг нөгөө соёлд нутагшуулах (cultural localization) цогц үйл явц юм. Лаос хэлэнд харилцагчийн нас, нийгмийн байр суурь, хүйс, дотно харилцааны хэмжүүрийг илэрхийлдэг маш нарийн төвөгтэй хүндэтгэлийн систем (honorifics) байдаг. Төлөөний үгийн систем нь маш баялаг бөгөөд хэрэв харилцаж буй хүн тань лам, төрийн зүтгэлтэн, эсвэл гэр бүлийн ахмад гишүүн байвал тус бүрд нь тохирсон үг хэрэглэх ёстой.
Монгол хэлний "та" болон "чи" гэсэн хоёр шатлалт хүндэтгэлийг Лаос хэлний олон түвшний харилцаанд зөв уялдуулах нь чухал юм. Мөн Монголын нүүдэлчин ахуйн соёлтой холбоотой өвөрмөц нэр томьёог (айраг, гэр, малын зүс гэх мэт) Лаос хэлний суурин, тариалангийн ахуйн сэтгэлгээнд буулгахдаа шууд утгаар нь бус, дүйцэх утга буюу тайлбар зүүлттэйгээр орчуулах арга зүйг баримталдаг.
Лаос хэлний ангилагч нэрсийн хэрэглээний дүрэм
Лаос хэлэнд аливаа нэр үгийг тоо хэмжээгээр тодорхойлохдоо заавал ангилагч нэр (classifiers) ашигладаг. Энэ нь тухайн зүйлийн хэлбэр дүрс, шинж чанараар нь ангилсан тусгай үгс юм. Жишээлбэл:
- Хүн тоолоход: "khon" (хүн)
- Амьтан, хувцас тоолоход: "tua" (бие)
- Ном, дэвтэр тоолоход: "hua" (толгой)
- Хавтгай зүйлс (цаас, ширээ) тоолоход: "phaen" (хуудас)
Монгол хэлний "гурван ном" гэсэн хэллэгийг Лаос хэл рүү хөрвүүлэхдээ "ном гурав хуудас/боть" (pum sam hua) гэх мэтээр өгүүлбэрийн бүтцийг өөрчлөх шаардлагатай. Хэрэв ангилагч нэрийг орхигдуулвал тухайн орчуулга лаос хэлээр яригчдад маш бүдүүлэг, дүрмийн бус мэт сонсогдоно.
Мэргэжлийн орчуулагчдад зориулсан 4 алтан зөвлөмж
- Үгчлэн орчуулахаас татгалз: Хэлний бүтцийн эрс ялгаанаас шалтгаалж үг бүрийг шууд толь бичгийн утгаар хөөж орчуулах нь өгүүлбэрийг бүхэлд нь ойлгомжгүй болгодог. Өгүүлбэрийн логик утгыг бүрэн уншиж аваад, Лаос хэлний SVO дараалалд оруулж шинээр найруулах хэрэгтэй.
- Идэвхгүй хэвийг хэрэглэхдээ анхааралтай бай: Лаос хэлэнд идэвхгүй хэв (passive voice)-ийг ихэвчлэн сөрөг утгатай зүйлд ашигладаг. Монгол хэлний ердийн идэвхгүй хэвийг Лаос хэл рүү шууд орчуулбал таагүй зүйл тохиолдсон мэт сэтгэгдэл төрүүлэх аюултай тул идэвхтэй хэлбэр рүү хувиргах нь зүйтэй.
- Бичгийн соёлыг хүндэтгэ: Лаос бичиг нь үг хооронд зай авдаггүй, зөвхөн өгүүлбэр дуусахад зай авдаг онцлогтой. Үүнийг орчуулгад зөв хэрэглэх нь уншихад хялбар бөгөөд албан ёсны харагдуулах үндэс болно.
- Баталгаажуулалт хийх: Бэлэн болсон орчуулгын эхийг Лаос хэлийг тээгч (native speaker) хүмүүсээр хянуулах буюу редакторын шүүлтүүрээр оруулах нь хэллэгийн амьд байдал, соёлын зохицолдоог бүрэн хангахад тусална.