Азыркы ааламдашуу доорунда ар кыл тилдердин ортосундагы маданий, экономикалык жана билим берүү байланыштары күндөн-күнгө күчөп жатат. Бул процессте кыргыз тилинен чех тилине которуу кызматы да өзүнүн актуалдуулугун жоготпой келет. Чехия мамлекетинде билим алуу, бизнес жүргүзүү же туризм максатында барган кыргыз жарандарынын саны өскөн сайын, документтерди, көркөм адабияттарды жана расмий тексттерди сапаттуу которуу зарылчылыгы жаралууда. Бирок, кыргыз жана чех тилдери эки башка тил үй-бүлөсүнө таандык болгондуктан, бул эки тилдин ортосундагы котормо процесси өтө татаал жана көп кырдуу эмгекти талап кылат. Бул макалада кыргыз тилинен чех тилине которуунун негизги теориялык жана практикалык маселелерин, тилдик өзгөчөлүктөрүн жана кесипкөй адистер үчүн маанилүү кеңештерди кеңири талдайбыз.
Грамматикалык түзүлүштүн айырмачылыктары: Агглютинативдүүлүк жана флективдүүлүк
Кыргыз тили түрк тилдер үй-бүлөсүнө кирет жана агглютинативдүү тил болуп эсептелет. Бул сөздүн уңгусуна тиешелүү мүчөлөр (суффикстер) ырааттуу түрдө жалганып, жаңы маани же грамматикалык форма түзүлөт дегенди билдирет. Ал эми чех тили индоевропа тилдер үй-бүлөсүнө таандык славян тили болуп, флективдүү түзүлүшкө ээ. Флективдүү тилдерде бир эле мүчө (флексия) бир эле учурда бир нече грамматикалык маанини (мисалы, жөндөмө, сан жана жыныс) билдириши мүмкүн. Бул айырмачылык котормо учурунда эң чоң тоскоолдуктарды жаратат. Котормочудан кыргыз тилиндеги мүчөлөрдүн маанисин чех тилиндеги тиешелүү флексиялар жана предлогдор менен туура алмаштыруу талап кылынат.
Чех тилиндеги грамматикалык род (жыныс) категориясы
Кыргыз тилинде грамматикалык жыныс же род категориясы таптакыр жок. Зат атоочтор эркек, аял же орто болуп бөлүнбөйт. Ал эми чех тилинде зат атоочтор үч негизги родго бөлүнөт: эркек (masculinum – бул өз кезегинде жандуу жана жансыз болуп бөлүнөт), аял (femininum) жана орто (neutrum). Чех тилиндеги ар бир сүйлөмдө сын атоочтор, ат атоочтор жана өткөн чактагы этиштер зат атоочтун родуна карап өзгөрөт. Кыргыз тилинен которууда сүйлөмдөгү негизги зат атоочтун чех тилиндеги родун туура аныктап, ага байланышкан бардык сөз түркүмдөрүн туура айкалыштыруу зарыл. Мисалы, "жакшы китеп" дегенди чех тилине которгондо, "китеп" (kniha) аял родунда болгондуктан, "жакшы" деген сөз да аял родунун мүчөсүн кабыл алып "dobrá kniha" деп которулушу керек.
Жөндөмө тутуму жана сөз өзгөртүү маселелери
Эки тилдин тең өнүккөн жөндөмө тутуму бар, бирок алардын колдонулушу жана саны ар башка. Кыргыз тилинде 6 жөндөмө бар болсо, чех тилинде 7 жөндөмө (nominativ, genitiv, dativ, akuzativ, vokativ, lokál, instrumentál) бар. Чех тилиндеги 5-жөндөмө (vokativ) кайрылуу, чакыруу үчүн колдонулат жана ал кыргыз тилинин жөндөмө тутумунда кездешпейт. Мындан тышкары, чех тилинде жөндөмөлөр абдан татаал предлогдук тутум менен айкалышып иштейт. Кыргыз тилиндеги барыш, жатыш, чыгыш жөндөмөлөрүнүн мүчөлөрү көбүнчө чех тилиндеги ар кандай предлогдор (na, v, do, z, k, pro ж.б.) жана тиешелүү жөндөмө аяктоолору аркылуу берилет. Мисалы, "айылга барам" деген сөз чех тилине "jedu do vesnice" (багыт маанисинде) же "айылда жашайм" деген сөз "žiji ve vesnici" деп которулат. Бул жерде предлогду жана жөндөмөнүн аяктоосун туура тандай билүү өтө маанилүү.
Синтаксис жана сүйлөмдүн түзүлүшү
Кыргыз тилинин синтаксисине сүйлөмдүн аягында этиштин (баяндоочтун) турушу мүнөздүү (SOV – Субъект-Объект-Баяндооч). Ээ ар дайым башында, ал эми баяндооч аягында келет. Ал эми чех тилинде сүйлөмдүн негизги түзүлүшү көбүнчө SVO (Субъект-Баяндооч-Объект) тартибинде болот. Бирок, чех тили флективдүү болгондуктан, сөз тартиби бир топ эркин келет жана сүйлөмдөгү сөздөрдүн орду логикалык басымга жараша өзгөрүшү мүмкүн. Бул жерде кыргыз тилинен которууда сүйлөмдү сөзмө-сөз которбой, синтаксистик структураны толугу менен чех тилинин мыйзамдарына ылайыктап кайра куруу зарыл. Мындан тышкары, чех тилинде "клитика" (clitika) деп аталган кыска сөздөр (мисалы, se, si, mi, ho, by) ар дайым сүйлөмдүн экинчи логикалык позициясында турушу керек деген катаал эреже бар. Бул эрежени сактабоо чех тилинде одоно грамматикалык ката болуп эсептелет.
Маданий реалияларды (лакуналарды) которуу ыкмалары
Кыргыз элинин көчмөн маданияты, каада-салты жана жашоо образы менен байланышкан сөздөрдү чех тилине которуу өзгөчө кылдаттыкты талап кылат. Мисалы, "жайлоо", "кымыз", "курут", "устукан" сыяктуу маданий түшүнүктөрдүн чех тилинде түз эквиваленти жок. Мындай учурларда котормочу төмөнкү ыкмаларды колдоно алат:
- Транслитерация же транскрипция: Сөздү ошол бойдон чех тамгалары менен жазуу (мисалы, "džajloo", "kumys") жана шилтеме аркылуу анын маанисин түшүндүрүү.
- Сүрөттөмө котормо: Маданий сөздүн маанисин бир нече сөз менен түшүндүрүп которуу (мисалы, "кымыз" - кобылье молоко, ачытылган кымыз суусундугу).
- Функционалдык эквивалентти колдонуу: Эгерде тексттин стили уруксат берсе, мааниси боюнча эң жакын чех түшүнүгүн колдонуу.
Кыргыз тилинен чех тилине которууда сапатты жогорулатуучу кеңештер
Эгер сиз кыргыз тилинен чех тилине которуу жаатында ийгиликке жетүүнү кааласаңыз, төмөнкү кесипкөй кеңештерди эске алыңыз:
- Этиштин түрлөрүнө (вид) көңүл буруңуз: Чех тилинде этиштер бүткөн (dokonavý) жана бүтпөгөн (nedokonavý) түр болуп бөлүнөт. Кыргыз тилиндеги кыймыл-аракеттин мүнөзүн чех тилиндеги туура этиш формасы менен берүү маанилүү.
- Калыптанган сөз айкаштарын жана идиомаларды үйрөнүңүз: Түз котормо көбүнчө ката маанини берет, ошондуктан чех тилиндеги туруктуу фразеологизмдерди колдонууга аракет кылыңыз.
- Тексттин стилин сактаңыз: Расмий документтерде чех тилинин расмий канцеляризмин (úřední jazyk), ал эми көркөм тексттерде тилдин көркөмдүгүн чагылдыруу зарыл.
- Эне тилинде сүйлөгөндөрдүн (носитель тилинин) жардамын колдонуңуз: Даяр болгон котормону чех улутундагы редакторго текшертүү тексттин табигый угулушун жана катасыз болушун камсыздайт.
Кыргыз тилинен чех тилине которуу – бул жөн гана сөздөрдү алмаштыруу эмес, бул эки башка дүйнө таанымды, эки башка маданиятты бириктирген көпүрө. Котормочудан терең лингвистикалык билим гана эмес, эки өлкөнүн тең тарыхын, маданиятын жана жашоо образын жакшы билүү талап кылынат. Жогоруда айтылган лингвистикалык нюанстарды жана кеңештерди эске алуу менен, сиз жогорку деңгээлдеги, сапаттуу жана кесипкөй котормолорду жарата аласыз.