Türk dilleri maşgalasyna degişli bolan türkmen we gazak dilleri, taryhy kökleri, medeni mirasy we dil gurluşy taýdan biri-birine örän ýakyn dillerdir. Muňa garamazdan, türkmen dili Oguz diller toparyna, gazak dili bolsa Gypjak diller toparyna degişlidir. Bu tapawut, dilleriň fonetikasynda, leksikasynda we grammatikasynda käbir özboluşly aýratynlyklaryň ýüze çykmagyna sebäp bolupdyr. Şol sebäpli hem, türkmen dilinden gazak diline ýa-da tersine terjime edilende, ýönekeý bir meňzeşlikden has çuňňur dil bilimini we inçe çemeleşmeleri talap edýän kynçylyklar ýüze çykyp bilýär. Bu makalada professional terjimeçiler üçin türkmen-gazak terjime prosesiniň inçe syrlary, leksik-grammatiki tapawutlary we amaly maslahatlar giňişleýin seljerilýär.
1. Fonetiki we Orfografiki Ses Gatnaşyklary we Olaryň Terjime Däbindäki Orny
Iki diliň arasyndaky iň esasy tapawutlaryň biri sesleriň taryhy taýdan ösüş ýollarydir. Terjimeçi sözleriň terjime edilýän dildäki fonetiki ekwiwalentlerini bilse, terjime prosesi has hem aňsatlaşýar. Bu ýerde käbir yzygiderli ses çalşyklaryny bellemek bolar:
- Ý / J çalşygy: Türkmen dilindäki "ý" sesi gazak dilinde köplenç "j" (ж) sesine öwrülýär. Mysal üçin: ýol - jol, ýaş - jas, ýürek - jürek, ýyldyz - juldiz.
- Ş / S çalşygy: Türkmen dilindäki "ş" sesi gazak dilinde köplenç "s" sesine geçýär: daş - tas, baş - bas, düşünmek - tüsínu.
- Ç / Ş çalşygy: Türkmen dilindäki "ç" sesi gazak dilinde köplenç "ş" (ш) sesine öwrülýär: üç - üş, açmak - aşu, gaçmak - qaşu, içmek - íşu.
- G / G we B / W çalşyklary: Türkmen dilindäki käbir çekimsiz sesler gazak dilinde has ýumşak ýa-da ýarym çekimli seslere geçýär. Mysal üçin: dag - tau, sag - sau, suw - su.
Bu ses yzygiderlilikleri diňe bir sözlük baýlygyny dikeltmek üçin däl, eýsem terjime edilýän tekstde täze dörän adalgalary dogry transkripirlemek üçin hem uly ähmiýete eýedir.
2. Grammatiki Gurluşyň Tapawutlary we Düşüm Ulgamy
Türkmen we gazak dilleri agglýutinatiw (goşulmaly) diller toparyna girýär we söz tertibi köplenç subýekt-obýekt-işlik (SOV) yzygiderliligini saklaýar. Ýöne grammatiki goşulmalarda we düşümlerde käbir inçe tapawutlar bardyr:
Türkmen dilinde 6 sany düşüm (baş, eýelik, ýöneliş, aýyplaýjy, ýer-wagt, çykyş) bar bolsa, gazak dilinde 7 sany düşüm (ataý, ilis, barıs, tabıs, jatıs, sığıs, kömektes) bar. Gazak dilindäki "kömektes" (gural-serişde ýa-da bilelik) düşüminiň goşulmalary (-men/-ben/-pen) türkmen dilindäki "bilen" gural kömekçisine gabat gelýär. Mysal üçin:
- Türkmençe: Men galam bilen ýazýaryn.
- Gazakça: Men qalammen jazamyn.
Terjimeçi bu gural goşulmalaryny we kömekçileri dogry ulanmagy başarmalydyr, sebäbi gazak dilinde gural goşulmalary has işjeň ulanylýar we sintaktik gurluşlary has ykjamlaşdyrmaga ýardam edýär.
3. Leksiki Tapawutlar we "Ýalançy Dostlar" Kynçylygy
Iki dil hem umumy türk söz baýlygyna eýe bolsa-da, Oguz we Gypjak şahalarynyň aýry-aýry ösüş ýollary sebäpli köp sözleriň manysy üýtgäpdir ýa-da daralypdyr/giňäpdir. Terjimeçileriň iň köp ýalňyşýan ugurlarynyň biri "ýalançy dostlar" diýlip atlandyrylýan, ýazylyşy meňzeş ýöne manysy başgaça bolan sözlerdir:
- Aýal / Äyel: Türkmen dilinde "aýal" sözi köplenç "aýal maşgala" ýa-da "ýanýoldaş (zenan)" manysynda ulanylsa, gazak dilinde "äyel" sözi has giň manyda ulanylyp, medeni aýratynlyklara görä käwagt neýtral, käwagt bolsa has spesifik kontekstlerde ulanylýar.
- Oglan / Ulan: Türkmençe "oglan" diňe erkek çagany ýa-da ýaş ýigidi aňlatsa, gazak dilinde "ulan" has dabaraly, watançylyk ýa-da ýaşlar guramalaryna degişli bolan ("jas ulan" - ýaş esger ýa-da ýaş pälwan) manyda hem ulanylyp bilner.
- Çaga / Bala: Türkmen dilinde "çaga" sözi ulanylsa, gazak dilinde munuň ekwiwalenti "bala" sözüdir. Gazak dilindäki "şana" sözi bolsa (türkmençe çana) dübünden başga guraly aňladyp bilýär.
Şeýle hem, medeni we durmuş adalgalarynda köp tapawutlar bar. Mysal üçin, türkmen dilindäki "çörek" sözi gazak dilinde "nan" hökmünde terjime edilýär. Gazak dilinde "nan" sözüniň ulanylyşy has giňdir we medeni taýdan azyk önümleriniň mukaddesligini aňladýar.
4. Sintaktik Aýratynlyklar we Işlik Formalary
Işlik formalary terjime wagtynda iň uly ünsi talap edýän grammatik kategoriýadyr. Türkmen dilindäki häzirki-geljek zaman işlikleri köplenç "-ýar/-ýär" goşulmalary arkaly ýasalýan bolsa, gazak dilinde bu ýagdaý has çylşyrymlydyr. Gazak dilinde häzirki zaman işligi anyk häzirki zaman (-uda/-ude, -yp/ip jatyr) we adaty häzirki zaman (-ady/-edi, -a/-e/-ý) formalaryna bölünýär. Mysal üçin:
- Türkmençe: Ol okaýar. (Häzir hem okap biler, adatça hem okaýan bolup biler).
- Gazakça (Anyk häzir): Ol oqyp jatyr. (Häzirki wagtda okamaga dowam edýär).
- Gazakça (Adatça): Ol oqiýdy. (Ol okuwçydyr ýa-da hemişe okaýandyr).
Terjimeçi asyl tekstdäki wagt öwüşginini we işligiň dowamlylyk derejesini takyk kesgitlemeli we gazak dilindäki degişli işlik formasyny saýlamalydyr. Bolmasa, terjime edilen tekst emeli we tebigy bolmadyk ýaly görünip biler.
5. Terjimeçiler üçin Netijeli Terjime Maslahatlary
Türkmen dilinden gazak diline ýokary hilli terjime etmek üçin aşakdaky professional maslahatlara eýermek zerurdyr:
- Kontekstiň Düzümini Analiz Etmek: Hiç wagt sözleri göni (sözme-söz) terjime etmäň. Iki diliň ýakynlygy sözme-söz terjime etmäge itergi berip biler, ýöne bu köplenç stilistik ýalňyşlyklara eltýär.
- Frazeologizmleri we Nakyllary Medeni Taýdan Adaptirlemek: Türkmen we gazak dillerinde nakyllar we atalar sözi gaty köp. Olary terjime edeniňizde göni terjime etmän, eýsem gazak dilindäki meňzeş manyly milli nakyllary gözläp tapyň we ulanyň.
- Rus Diliniň Täsirini Nazara Almak: Iki ýurduň hem sowet geçmişi sebäpli dillerine rus dilinden giren köp sanly terminler bar. Ýöne soňky ýyllarda Gazagystanda terminologiýa ulgamy milli köklere görä güýçli özgerdi we täze gazak sözleri döredildi. Terjimeçi häzirki zaman gazak terminologiýa sözlüklerinden peýdalanmalydyr.
- Elipbiý Tapawutlaryny Ýatdan Çykarmaly Däl: Türkmenistan latyn elipbiýini ulanýan bolsa, Gazagystan entek hem köp derejede kirill elipbiýini ulanýar (latyn elipbiýine geçiş döwri dowam edýär). Şonuň üçin taýýar bolan terjime tekstini gazak okyjylary üçin elýeterli bolan elipbiýde we resmi standartlarda bermek hökmandyr.
Netijede, türkmençe we gazakça terjime prosesi diňe bir sözleri çalşyrmak däl, eýsem Oguz we Gypjak medeniýetleriniň, pikir ediş ulgamynyň arasynda inçe bir köprini gurmakdyr. Dil bilimini we amaly endikleri yzygiderli ösdürmek ýokary hilli netijäniň kepilidir.