די איבערזעצונג פֿון ייִדיש אויף דײַטש שטעלט מיט זיך פֿאָר אַן אייגנאַרטיקע לינגוויסטישע און קולטורעלע אַרויספֿאָדערונג. כאָטש ביידע שפּראַכן געהערן צו דער גערמאַנישער שפּראַך-משפּחה און טיילן אַ היפּשן טייל פֿון זייער ווערטער-אוצר און גראַמאַטישער סטרוקטור, האָבן זיי זיך אַנטוויקלט אין גאָר פֿאַרשיידענע היסטאָרישע און סאָציאָ-קולטורעלע קאָנטעקסטן. ייִדיש, וואָס איז אויסגעפֿאָרעמט געוואָרן דורך דעם צונויפֿטרעף פֿון גערמאַנישע, לשון-קודשדיקע (העברעיִש-אַראַמישע), סלאַווישע און ראָמאַנישע יסודות, פֿאָדערט פֿון דעם איבערזעצער נישט נאָר אַ טיפֿע קענטשאַפֿט פֿון ביידע לעקסיקאָנען, נאָר אויך אַ סענסיטיווקייט און שפּראַך-געפֿיל צו די קולטורעלע וועלטן וואָס ליגן הינטער די ווערטער. דער דאָזיקער אַרטיקל אַנאַליזירט די הויפּט אַספּעקטן פֿון דעם איבערזעצונג-פּראָצעס און גיט פּראַקטישע עצות ווי אַזוי צו דערגרייכן אַן עכטע און פּינקטלעכע איבערזעצונג.
דער היסטאָרישער און סטרוקטורעלער קאָנטעקסט
כּדי צו פֿאַרשטיין די באַציִונג צווישן ייִדיש און דײַטש, מוז מען ערשט אידענטיפֿיצירן זייערע היסטאָרישע וואָרצלען. ייִדיש האָט זיך אָנגעהויבן אַנטוויקלען אינעם צענטן יאָרהונדערט אין דעם געביט פֿון רײַנלאַנד (אַשכּנז), אויפֿן יסוד פֿון מיטלהויכדײַטשע דיאַלעקטן. מיט דער צײַט, ווען די ייִדישע באַפֿעלקערונג האָט זיך געצויגן מזרח-צו, האָט די שפּראַך זיך אָנגעזאַפּט מיט סלאַווישע השפּעות און געהאַלטן פֿעסט איר העברעיִש-אַראַמישן קאָמפּאָנענט. דײַטש, פֿון דער אַנדערער זײַט, האָט דורכגעמאַכט אַ פּראָצעס פֿון סטאַנדאַרדיזאַציע וואָס האָט איר דערווײַטערט פֿון די פֿאָלקס-דיאַלעקטן. די אָפּווײַכונג צווישן די צוויי שפּראַכן מיינט אַז כאָטש אַ סך ווערטער קלינגען ענלעך, זענען זייערע סעמאַנטישע פֿעלדער, סינטאַקטישע כּללים און קאָנאָטאַציעס אָפֿט מאָל גאָר פֿאַרשיידן.
די הויפּט לינגוויסטישע אַרויספֿאָדערונגען
1. דער העברעיִש-אַראַמישער קאָמפּאָנענט (לשון-קודש)
דער לשון-קודשדיקער קאָמפּאָנענט איז איינער פֿון די מערסט בולטע סימנים פֿון ייִדיש. ווערטער ווי "סכּנה" (Gefahr), "מלבוש" (Kleidung), "חבֿר" (Freund), אָדער "גנבֿ" (Dieb) טראָגן מיט זיך ספּעציפֿישע קולטורעלע און רעליגיעזע באַדײַטונגען. אין דײַטש זענען נישטאָ קיין דירעקטע עקוויוואַלענטן פֿאַר די דאָזיקע ווערטער, און דאָס פֿאָדערט פֿון דעם איבערזעצער צו געפֿינען פּאַסיקע סינאָנימען אָדער צו ניצן באַשרײַבנדיקע איבערזעצונגען. למשל, דאָס וואָרט "שבת" קען נישט פּשוט איבערגעזעצט ווערן ווי "Samstag" (שבת-טאָג), ווײַל עס רעפּרעזענטירט אַ גאַנצע קאָסמאָלאָגיע פֿון קדושה, רו פֿון דער אַרבעט און משפּחה-טראַדיציעס. דער איבערזעצער מוז אָפֿט מאָל אָננעמען די מעטאָדע פֿון פֿרעמדקייט (Foreignization) דורך האַלטן דאָס וואָרט און צוגעבן אַן דערקלערונג אין אַ פֿוסנאָטע, אָדער סעלעקטירן אַ דײַטש וואָרט וואָס פּאַסט צום ספּעציפֿישן קאָנטעקסט.
2. די סלאַווישע השפּעה אויף דעם ווערטער-אוצר און סינטאַקס
די יאָרהונדערטער פֿון קאָנטאַקט מיט פּויליש, רוסיש און אוקראַיִניש האָבן טיף באַאײַנפֿלוסט די ייִדישע שפּראַך. דאָס קומט צום אויסדרוק נישט בלויז אין לעקסישע אָנלייענונגען ווי "נודניק", "בלאָטע" אָדער "זיידע", נאָר אויך אין דער גראַמאַטיק. דער ייִדישער ווערבאַלער אַספּעקט, וואָס ניצט ספּעציפֿישע פֿאָרעמס ווי "געבן אַ קוק" (anblicken / einen Blick werfen) אָדער די ספּעציפֿישע נוצונג פֿון פּרעפֿיקסן (ווי אונטער-, אָפּ-, פֿאַר-), שטעלט מיט זיך פֿאָר אַ שוועריקייט פֿאַרן דײַטשן איבערזעצער. אין דײַטש מוז מען די דאָזיקע נואַנסן פֿון אַספּעקט אויסדריקן מיט העלפֿס-ווערטער אָדער אַרומשרײַבונגען, ווײַל די דײַטשע פּרעפֿיקסן פֿונקציאָנירן אַנדערש.
3. גראַמאַטישע פֿאַרשיידנשאַפֿטן: קאַסוסן און פּרעפּאָזיציעס
ייִדיש האָט פֿאַרלוירן דעם געניטיוו-קאַסוס, וואָס שפּילט נאָך אַלץ אַ וויכטיקע ראָלע אין פֿאָרמעלן דײַטש. אַנשטאָט דעם ניצט ייִדיש פּרעפּאָזיציעס (ווי "פֿון") אָדער דעם דאַטיוו פֿאַר באַשלאָסענע באַציִונגען. בעת מען איבערזעצט פֿון ייִדיש אויף דײַטש, מוז מען ריכטיק רעקאָנסטרוירן די סינטאַקטישע סטרוקטורן און באַשליסן צי מען זאָל ניצן דעם דײַטשן געניטיוו צו האַלטן אַ הויכן נוסח, אָדער ניצן דערווייכטע קאָנסטרוקציעס. אויך די קאָנדזשונקטיוו-פֿאָרמען זענען אַנדערש; ייִדיש ניצט אָפֿט מאָל דעם וואָרט "וואָלט" מיט אינפֿיניטיוו, בעת דײַטש האָט אַ קאָמפּלעקסע סיסטעם פֿון Konjunktiv I און II.
קולטורעלע נואַנסן און ייִדישע אידיאָמאַטיק
ייִדיש איז באַקאַנט מיט אירע רײַכע אידיאָמען, ברכות און קללות, וואָס שפּיגלען אָפּ דעם ספּעציפֿישן ייִדישן לעבנסשטייגער און הומאָר. ווערטער ווי "חוצפּה" (Dreistigkeit), "נחת" (Freude) און "מזל-טובֿ" זענען שוין טיילווייז באַקאַנט אין דײַטשלאַנד דורך קאָנטאַקט מיט העברעיִש אָדער ייִדישע ליטעראַטור. אָבער די דירעקטע איבערזעצונג פֿון מער קאָמפּליצירטע אויסדרוקן קען זיין גאָר שווער. למשל, דער אויסדרוק "האַקן אַ טשײַניק" באַדײַט רעדן אָן אַן אויפֿהער אָדער נערווירן מיט נאַרישקייטן; אַ דירעקטע איבערזעצונג אויף דײַטש וואָלט געווען אינגאַנצן אומפֿאַרשטענדלעך. אויך דאָס וואָרט "מענטש" טראָגט אין ייִדיש אַ מאָראַלישן כאַראַקטער (אָרנטלעכקייט, כּבוד און עטיק) וואָס גייט אָפֿט מאָל פֿאַרלאָרן געוואָרן ווען מען זעצט עס פּשוט איבער ווי "Mensch" אין דײַטש. דער איבערזעצער מוז אין אַזעלכע פֿאַלן אויסקלײַבן צי ער זאָל איבערזעצן ווערטערלעך אָדער פֿונקציאָנעל.
פּראַקטישע עצות פֿאַר אַן ערפֿאָלגרײַכער איבערזעצונג
- אידענטיפֿיצירט דעם רעגיסטער און קאָנטעקסט: ייִדיש האָט פֿאַרשיידענע שיכטן. אַ טעקסט געשריבן אין גאַליציע אינעם 19טן יאָרהונדערט ניצט אַן אַנדערן וואָקאַבולאַר און סינטאַקס ווי אַ טעקסט פֿון אַ הײַנטיקן חסידישן שרײַבער אין ניו-יאָרק אָדער לאָנדאָן. פֿאַרשטיין דעם היסטאָרישן און געאָגראַפֿישן אָפּשטאַם פֿונעם טעקסט איז דער ערשטער שריט צו אַ גוטער איבערזעצונג.
- אויפֿפּאַסן אויף "פֿאַלשע פֿרײַנד" (False Friends): עס זענען דאָ אַ סך ווערטער וואָס זענען ענלעך אין ביידע שפּראַכן אָבער האָבן פֿאַרשיידענע באַדײַטונגען. למשל, דאָס ייִדישע וואָרט "שמעקן" באַדײַט שמעקן מיטן גערוך-אָרגאַן (riechen), בעת אויף דײַטש באַדײַט "schmecken" שמעקן מיטן געשמאַק-אָרגאַן (taste). אַן אַנדער גוטער בײַשפּיל איז דאָס וואָרט "דאַרפֿן", וואָס באַדײַט אין ייִדיש מוזן אָדער דאַרפֿן (müssen / benötigen), בעת אין דײַטש באַדײַט "dürfen" האָבן די ערלויבעניש (to be allowed to).
- בויט אַ פֿלעקסיבלע סטראַטעגיע פֿאַר ספּעציפֿישע רעליגיעזע טערמינען: רעליגיעזע באַגריפֿן פֿון דער ייִדישער וועלט ווי "כּשר", "טרייף", "חמץ", "מיקווה" אָדער "ציצית" מוזן באַהאַנדלט ווערן מיט גרויס פּינקטלעכקייט. עס איז רעקאָמענדירט צו נוצן די טראַנסליטעראַציע פֿון דעם ייִדישן וואָרט מיט אַ קורצער דערקלערונג אין קלאַמערן אָדער אין אַ גלאָסאַר צום סוף פֿונעם בוך אָדער אַרטיקל.
- ניצט הילף-מיטלען און אַקאַדעמישע ווערטערביכער: פֿאַרלאָזט זיך נישט נאָר אויף פּשוטע דײַטש-ייִדיש ווערטערביכער. ניצט דעם מאָדערנעם ייִדיש-ענגלישן ווערטערבוך פֿון אוריאל ווײַנרײַך, דעם ייִדיש-ענגליש-עבֿרישן ווערטערבוך פֿון אַלכסנדר האַרקאַווי, און דעם ווערטערבוך פֿון לשון-קודש-שטאַמיקע ווערטער אין ייִדיש פֿון יצחק ניבאָרסקי.
סך-הכּל
די איבערזעצונג פֿון ייִדיש אויף דײַטש איז אַ קונסט פֿון בריקן-בויען צווישן צוויי קרובים וואָס האָבן זיך דערווײַטערט איינער פֿונעם אַנדערן. דער ערפֿאָלג ליגט אין דעם פֿאַרשטאַנד אַז הינטער דער גערמאַנישער פֿאָרם פֿון ייִדיש קלאַפּט אַ ייִדיש האַרץ, געשפּייזט פֿון דורות פֿון ייִדישן לעבן, לשון-קודש און סלאַווישע קאָנטאַקטן. בלויז דורך אַ טיפֿן און רעספּעקטפֿולן צוגאַנג צו ביידע קולטורן קען דער איבערזעצער איבערגעבן די פֿולע שיינקייט און טיפֿקייט פֿון דער אָריגינעלער ייִדישער שאַפֿונג אינעם מאָדערנעם דײַטש.