Að þýða á milli íslensku og velsku (Cymraeg) er heillandi en flókið verkefni. Þótt bæði málin tilheyri indóevrópsku málaættinni, greindust þau í sundur fyrir árþúsundum. Íslenska er norðurgermanskt tungumál sem hefur varðveitt fornt beygingarkerfi sitt að miklu leyti, á meðan velska er keltneskt tungumál af breska stofninum sem býr yfir einstökum málfræðilegum eiginleikum. Þar á meðal má nefna VSO-orðaröð (sögn-frumlag-andlag) og flóknar hljóðbreytingar í upphafi orða. Fyrir þýðendur sem vinna með þessi tvö mál er nauðsynlegt að skilja ekki aðeins orðabókarþýðingar heldur þær djúpu málfræðilegu og menningarlegu brýr sem þarf að byggja á milli þeirra.
Orðaröðin: Frá SVO til VSO
Einn stærsti munurinn á íslensku og velsku liggur í grunngerð setninga. Íslenska notar almennt orðaröðina frumlag-sögn-andlag (SVO), þótt hún sé nokkuð sveigjanleg vegna fallbeygingar og sagnarstöðu (V2-reglan). Velska er hins vegar eitt af fáum tungumálum sem notar sögn-frumlag-andlag (VSO) sem sína grunnsetningagerð.
Skoðum einfalt dæmi:
- Íslenska: Hundurinn sér köttinn. (Frumlag - Sögn - Andlag)
- Velska: Mae'r ci yn gweld y gath. (Sögn - Frumlag - Andlag)
Þegar flóknari setningar eru þýddar þarf þýðandinn að endurskipuleggja hugsunina algjörlega. Ef íslenskur texti inniheldur langar aukasetningar eða flókna lýsingarorðaliði getur velska setningin auðveldlega orðið óskiljanleg ef reynt er að fylgja íslensku setningagerðinni. Lykillinn að góðri þýðingu er að greina fyrst kjarna sagnarinnar og setja hana fremst í velsku setninguna.
Hljóðbreytingar í upphafi orða (Initial Mutations)
Í velsku á sér stað fyrirbæri sem kallast treigladau eða upphafshljóðbreytingar (initial mutations). Þetta þýðir að fyrsti samhljóðinn í orði breytist eftir því hvaða orð fer á undan, eða eftir kyni og hlutverki orðsins í setningunni. Þetta fyrirbæri er óþekkt í nútímaíslensku, þótt við höfum hljóðvörp sem hafa áhrif á innri sérhljóða.
Í velsku eru þrjár gerðir stökkbreytinga: mjúk (soft), nefmælt (nasal) og blásin (aspirate). Til dæmis getur velska orðið yfir hund, ci, breyst í:
- gi (mjúk breyting, t.d. á eftir eignarfornafninu „þinn“: dy gi)
- nghi (nefmælt breyting, t.d. á eftir „í“: fy nghi - hundurinn minn)
- chi (blásin breyting, t.d. á eftir „hennar“: ei chi)
Þýðandi sem vinnur úr íslensku þarf að vera afar nákvæmur þegar velski textinn er ritaður, því mistök í upphafshljóðbreytingum breyta ekki aðeins málfræðilegu samhengi heldur geta gert textann framandlegan eða beinlínis óskiljanlegan fyrir innfædda velskumælandi einstaklinga.
Fallbeyging íslenskunnar og forsetningar velskunnar
Íslenska er þekkt fyrir flókið beygingarkerfi þar sem nafnorð, lýsingarorð og fornöfn beygjast í fjórum föllum (nefnifall, þolfall, þágufall og eignarfall) í þremur kynjum. Velska hefur hins vegar nánast alveg misst fallbeygingu nafnorða. Þess í stað treystir velska mikið á forsetningar og setningafræðilega stöðu til að sýna tengsl á milli orða.
Þegar íslenskt eignarfall eða þágufall er þýtt yfir á velsku þarf oft að grípa til forsetninga eins og o (frá/af) eða i (til). Einnig getur staða nafnorðsins sjálfs gefið eignarfallstengsl til kynna (t.d. tŷ'r dyn - hús mannsins, þar sem „tŷ“ þýðir hús og „dyn“ þýðir maður, án þess að notað sé sérstakt eignarfallstengi).
Kynjaflokkun og greinir
Bæði málin flokka nafnorð í kyn, en flokkunin er ólík:
- Íslenska hefur þrjú kyn: karlkyn, kvenkyn og hvorugkyn.
- Velska hefur aðeins tvö kyn: karlkyn (gwrywaidd) og kvenkyn (benywaidd).
Þetta þýðir að öll hvorugkynsnafnorð í íslensku verða annaðhvort að karlkyni eða kvenkyni í velsku. Auk þess hefur kyn nafnorðsins í velsku bein áhrif á hljóðbreytingar lýsingarorða sem fylgja þeim og á ákveðna greininn. Velska hefur engan óákveðinn greini, en ákveðni greinirinn hefur þrjár myndir (y, yr, 'r) eftir því hvort orðið byrjar á samhljóða, sérhljóða eða kemur á eftir sérhljóða.
Menningarleg staðfæring (Localization)
Þýðing er aldrei bara vélræn skipti á orðum. Íslensk menning er mótuð af norrænum arfi, einangrun, sjávarútvegi og harðri lífsbaráttu í eldfjallalandi. Velsk menning á sér rætur í keltneskum kveðskap, námugrefti, sönghefð (Eisteddfod) og baráttu fyrir verndun tungumálsins innan breska ríkisins.
Orðatiltæki sem tengjast veðri, landslagi eða sjómennsku á íslensku eiga oft enga beina samsvörun í velsku. Sem dæmi má nefna íslenska orðatiltækið „að leggja höfuðið í bleyti“. Ef það væri þýtt bókstaflega yfir á velsku myndi það hljóma fáránlega. Velska á sín eigin myndrænu orðatiltæki, svo sem meddwl yn ddwys (að hugsa djúpt) eða myndrænni frasa sem tengjast keltneskum hversdagsleika. Góður þýðandi finnur menningarlegan jafngildi frekar en bókstaflegan.
Hagnýt ráð fyrir þýðendur
- Greinið setningagerðina fyrst: Áður en byrjað er að þýða einstök orð skaltu skrifa niður sagnirnar og ákvarða hvernig á að umbreyta íslensku SVO-gerðinni yfir í hina kraftmiklu VSO-gerð velskunnar.
- Hafið stökkbreytingartöflur við höndina: Jafnvel reyndustu þýðendur geta gert mistök með mjúkar eða blásnar breytingar í velsku. Notaðu áreiðanlegar málfræðihandbækur og stafræn tól eins og Geiriadur Prifysgol Cymru til að sannreyna stökkbreytingarnar.
- Nýtið yfirlestur innfæddra: Vegna þess hve velska á sér mikið af svæðisbundnum mállýskum (norðan- og sunnanvelska) og ríkulegt ritmál sem er frábrugðið talmáli, er mikilvægt að fá velskumælandi yfirlesara til að tryggja að tónninn sé náttúrulegur.
- Varist beinar þýðingar úr ensku: Margir þýðendur freistast til að nota ensku sem millimál. Þetta getur leitt til þess að ensk orðasambönd og setningagerð smitist inn í velskuna, sem eyðileggur hinn sérstaka keltneska brag málsins. Þýðið beint úr íslensku yfir á velsku með því að bera saman málkerfi tungumálanna tveggja.