Brú á milli tveggja ólíkra málheima
Þýðingar á milli íslensku, norðurgermansks máls með forna uppbyggingu, og galisísku (galego), rómansks máls sem talað er á Norðvestur-Spáni, krefjast djúps skilnings á bæði málfræðilegum kerfum og menningarlegum bakgrunni beggja tungumála. Þótt bæði málin tilheyri indóevrópsku málaættinni, hafa þau þróast í gjörólíkar áttir yfir aldirnar. Íslenskan hefur varðveitt flókna fallbeygingu og beygingarkerfi sem minnir mjög á fornmál, á meðan galisískan, sem á sér mjög náin tengsl við portúgölsku, fylgir dæmigerðri rómanskri málfræðibyggingu þar sem setningaskipan og forsetningar gegna lykilhlutverki fremur en innri beygingar orða. Fyrir vikið standa þýðendur frammi fyrir margvíslegum áskorunum þegar texti er færður á milli þessara tungumála.
Málfræðilegur samanburður: Beygingar gegn setningaskipan
Helsta áskorunin við að þýða úr íslensku yfir á galisísku liggur í fallbeygingarkerfi íslenskunnar. Íslensk nafnorð, lýsingarorð og fornöfn beygjast í fjórum föllum (nefnifalli, þolfalli, þágufalli og eignarfalli) í þremur kynjum og tveimur tölum. Galisíska has hins vegar nánast alveg glatað fallbeygingu nafnorða, fyrir utan ákveðnar leifar í persónufornöfnum. Þar af leiðandi verður þýðandi að nota forsetningar og ákveðna setningaskipan í galisísku til að tjá þau tengsl sem íslenskan sýnir með einfaldri fallendingu nafnorðsins.
Sem dæmi má nefna eignarfallið. Á íslensku segjum við „bók mannsins“ þar sem eignarfallið kemur fram í beygingarendingunni. Á galisísku er þetta tjáð með forsetningunni de og ákveðnum greini: o libro do home (bókin hjá manninum / bók mannsins). Að sama skapi verður að gæta vel að því hvernig sagnir sem stjórna þágufalli á íslensku eru þýddar yfir á galisísku þar sem nota þarf andlagsfornöfn eða sérstök forsetningasambönd til að merkingin skili sér rétt og nákvæmlega án þess að missa merkingarblæbrigði.
Tíðakerfi og sagnhorf í þýðingum
Sagnir í íslensku og galisísku sýna einnig verulegan mun sem getur flækt þýðingarferlið. Galisíska, eins og önnur rómönsk mál, hefur mun flóknara kerfi hvað varðar þátíðir. Þar er skýr greinarmunur gerður á óloknu horfi í þátíð (copreterito / imperfecto) og loknu horfi (preterito / perfecto). Íslenskan notar oft sömu þátíðarmyndina fyrir bæði horfin og treystir fremur á samhengið eða atviksorð til að afmarka tímann og framvinduna (til dæmis getur setningin „ég las“ þýtt bæði „ég var að lesa“ og „ég kláraði að lesa“).
Þegar þýtt er yfir á galisísku þarf því að greina samhengi íslenska textans nákvæmlega: Var um að ræða endurtekna hegðun í fortíð, ástand sem stóð yfir, eða einstakan atburð sem er algjörlega lokið? Þessi ákvörðun hefur úrslitaráhrif á það hvort þýðandinn velur cantaba (ég var að syngja) eða cantei (ég söng / lauk við að syngja) á galisísku. Auk þess hefur galisíska viðtengingarhátt (subxuntivo) sem er mikið notaður í aukasetningum til að tjá óskir, efa, möguleika eða skilyrði, og krefst hann mikillar nákvæmni þar sem notkunarsvið hans skarast ekki fullkomlega við viðtengingarhátt íslenskunnar.
Menningarleg staðfæring: Frá jöklum til grænna skóga
Góð þýðing snýst ekki eingöngu um að flytja orð á milli tungumála, heldur einnig að flytja menningu og staðbundinn veruleika. Íslensk menning er mótuð af norrænum arfi, landfræðilegri einangrun, eldfjöllum, jöklum og ríkri sagnahefð. Galisísk menning á sér hins vegar keltneskar rætur, er samofin kaþólskri trúarhefð (til dæmis pílagrímaleiðinni til Santiago de Compostela), grænum og rökum skógum og villtri Atlantshafsströndinni. Þótt báðar þjóðirnar eigi sér sterka tengingu við hafið, sjávarútveg og fiskveiðar, eru hugtökin og tilfinningin á bak við þau mjög ólík.
Íslenskur texti sem fjallar um veðurfar, snjó og ís getur innihaldið fjölmörg blæbrigðarík orð sem eiga sér enga beina hliðstæðu í galisísku, þar sem loftslag er mun mildara og rakara. Á hinn bóginn á galisískan ríkulegt orðasafn yfir mismunandi tegundir af rigningu og mistri (svo sem orballo, ballón, poalla), sem lýsa fínni eða þéttri úrkomu á þann veg sem íslenskan þyrfti lengra mál eða samsett orð til að útskýra. Þýðandinn verður því að sýna sveigjanleika og skapandi hugsun til að endurskapa rétta andrúmsloftið og tóninn í textanum.
Hagnýt ráð fyrir árangursríkar þýðingar
Til að tryggja hágæða þýðingu á milli þessara tveggja mála er mælt með því að fylgja eftirfarandi leiðbeiningum:
- Greinið setningafræðilega uppbyggingu: Forðist orð-af-orði þýðingar. Endurraðið setningum á galisísku þannig að þær fylgi náttúrulegu flæði málsins, þar sem lýsingarorð koma yfirleitt á eftir nafnorðum, öfugt við það sem tíðkast í íslensku.
- Gefið gaum að greinum: Á meðan íslenskan notar aðeins viðskeyttan ákveðinn grein og engan ókveðinn grein, notar galisíska lausa greina (o, a, os, as og un, unha, uns, unhas) sem verður að nota rétt til að textinn hljómi eðlilega og málfræðilega réttur.
- Skiljið áhrif nágrannamálanna: Galisíska stendur landfræðilega og sögulega á milli portúgölsku og spænsku. Gætið þess að nota opinberar galisískar málreglur en falla ekki í þá gryfju að nota spænskuskotnar slettur (castelanismos) sem geta rýrt gæði og trúverðugleika þýðingarinnar.
- Nýtið samhengisorðabækur og brúarmál: Þar sem engar stórar beinar orðabækur eru til á milli íslensku og galisísku, þurfa þýðendur oft að nota spænsku, portúgölsku eða ensku sem brúarmál. Það er því nauðsynlegt að sannreyna merkingu orða í báðum endum til að koma í veg fyrir misskilning vegna falskra vina (false friends) á milli rómanskra mála og íslensku.
- Prófarkalestur móðurmálstalara: Að lokum er alltaf mælt með því að láta móðurmálstalara lesa yfir lokatextann til að tryggja að stíllinn sé náttúrulegur og viðeigandi fyrir markhópinn.