Interpretatio textuum ex lingua Latina, quae fons et origo est totius humanitatis Europaeae et fundamentum iuris ac philosophiae, in linguam Bosnicam, quae pertinet ad familiam linguarum Slavicarum meridionalium, opus est magnae subtilitatis, patientiae et scientiae. Utraque lingua propriis structuris, morphologia flexionis et formis distincta est, quod postulat ab interprete non solum profundam cognitionem vocabulorum, sed etiam profundissimum intellectum syntaxis et contextus culturalis. In hoc commentario indagabimus quomodo textus Latini fideliter, accurate et eleganter in linguam Bosnicam transferri possint, consideratis differentiis grammaticis, semanticis et stylisticis quae inter has duas linguas intercedunt.
Divergentiae Grammaticae et Resolutiones Syntacticae
Inter maximas difficultates quas interpres in hoc itinere occurrit sunt systemata casuum et differentiae syntacticae. Licet utraque lingua declinationibus utatur, casus eorum non omnino eodem modo fungi solent. Lingua Latina sex casus principales habet (nominativum, genitivum, dativum, accusativum, vocativum, et ablativum), dum lingua Bosnica septem casibus utitur (nominativum, genitivum, dativum, accusativum, vocativum, locativum et instrumentalem).
Ablativus Latinus, qui multas functiones (instrumentalem, separationis, locativam, temporalem) cumulat, in lingua Bosnica non exstat. Ideo interpres debet hunc casum per instrumentalem vel locativum, saepissime cum praepositionibus (ut s, sa, u, na, o), reddere. Exempli gratia:
- Ablativus instrumenti: "Gladio pugnare" fit "Boriti se mačem" (instrumentalis sine praepositione).
- Ablativus loci: "In urbe habitare" fit "Živjeti u gradu" (locativus cum praepositione).
- Ablativus originis: "Ab urbe condita" fit "Od osnivanja grada" (genitivus cum praepositione).
Maximi autem momenti est constructio ablativi absoluti, quae in lingua Latina pro clausula subordinata adhibetur. Cum haec structura in lingua Bosnica deest, necesse est eam per sententias subordinatas temporales, causales, aut concessivas vel per syntagmata praepositionalia resolvere:
- "Caesare duce, milites pugnaverunt" transferri potest ut "Pod vodstvom Cezara, vojnici su se borili" vel "Dok je Cezar bio vođa, vojnici su se borili".
- "Hostibus victis, pax facta est" transferri potest ut "Nakon što su neprijatelji poraženi, sklopljen je mir".
Similiter, constructio "accusativus cum infinitivo" (AcI), quae orationem obliquam format, in lingua Bosnica plerumque resolvitur per particulam da et verbum in modo finito (praesertim praesenti vel praeterito):
- "Dico eum venire" vertitur in "Kažem da on dolazi".
- "Scio te hoc fecisse" vertitur in "Znam da si to uradio".
De Aspectu Verbalis et Temporibus Reddis
In systemate verbi, differentiae inter linguam Latinam et Bosnicam sunt perquam notabiles et interpretationem saepe impedient. Tempus Latinum accuratissime ordinem actionum et momentum temporis (tempus praesens, imperfectum, futurum, perfectum, plusquamperfectum, et futurum perfectum) demonstrat. Lingua Bosnica vero, sicut aliae linguae Slavicae, magnam vim tribuit aspectui verbi (perfectivo et imperfectivo, nempe svršeni i nesvršeni vid), qui actionis perfectionem vel continuationem describit.
Interpres debet caute et scienter eligere inter aspectus verbales ad exprimendas nuanctias temporum Latinorum:
- Imperfectum Latinum: quod actionem continuam, repetitam vel inchoatam in praeterito indicat, saepissime redditur per verba imperfectiva Bosnica (nesvršeni glagoli) vel per tempus imperfectum Bosnicum (imperfekt), licet hoc in sermone hodierno rarius adhibeatur: "Scribebam epistulam" fit "Pisao sam pismo".
- Perfectum Latinum historicum: quod actionem finitam et completam in praeterito significat, verbis perfectivis (svršeni glagoli) in perfecto vel aoristo verti debet: "Scripsi epistulam" fit "Napisao sam pismo".
- Plusquamperfectum Latinum: quod actionem ante aliam actionem praeteritam factam indicat, reddi potest per plusquamperfectum Bosnicum (pluskvamfekt) vel saepius per perfectum cum particulis temporalibus (ut već, prije nego što): "Cum cenavisset, exiit" fit "Nakon što je večerao, izašao je" vel "Već je bio večerao kad je izašao".
Lexicon, Calci et Register Styli
Vocabula Latina philosophica, iuridica et scientifica saepe difficile sunt in linguam Bosnicam sine iactura significatus transferenda, cum lingua Latina per saecula lingua scientiae fuerit et conceptus abstractissimos creaverit. Quamquam multa vocabula per neologismos vel mutuationes in linguam Bosnicam introducta sunt (ut "republica" fit "republika", "senatus" fit "senat", "iustitia" fit "justicija"), multa tamen postulant circumloquutiones vel translationes semanticis verbis explicatas:
- Virtus: non solum "vrlina" significat, sed etiam "hrabrost", "muškost" vel "izvrsnost", pro contextu sententiae.
- Pietas: non tantum "pobožnost" est, sed etiam "poštovanje prema domovini, deis et roditeljima".
Stylus etiam conservandus est. Latinitas classica, praesertim Ciceroniana vel Tacitea, gravitatem (gravitas) et concinnitatem quandam habet. In lingua Bosnica, haec gravitas per structuras syntacticas solemnes et verba selecta exprimi debet, vitatis colloquiis cotidianis et verbis nimis modernis quae anachronismum gignant.
Praecepta Practica ad Interpretes
Ut interpretationem ex lingua Latina in Bosnicam optima sit et omnibus regulis philologicis satisfaciat, haec praecepta sequenda sunt:
- Sententiam Latinam totam legere et comprehendere oportet antequam singula verba transferantur. Syntaxis Latina ordinem verborum liberum habet, et sensus saepe in fine demum percipitur cum verbo principali.
- Participia Latina (praesens, perfectum, futurum) saepissime in sententias relativas vel adverbiales commutanda sunt ad facilitatem legendi in lingua Bosnica creandam, vitatis translationibus ad litteram quae sermoni Bosnico alienae sunt.
- Utendum est dictionariis optimis et glossariis iuridicis historicisque ad terminologiam accuratam inveniendam, praesertim cum de textibus iuris Romani agitur.
- Stylus semper fluens, naturalis et accuratus sit in Bosnica lingua, ne appareat quasi translatio rigida. Fidelitas erga textum originale non significat servitutem verborum, sed conservationem sensus et spiritus auctoris.
Clavis ad felicem translationem est aequilibrium inter fidem erga textum Latinum et reverentiam erga genium linguae Bosnicae. Hoc modo, monumenta litterarum Latinarum non solum intelligibilia, sed etiam grata lectoribus Bosnicis fient.