Selelekela sa Phetolelo ea Sesotho le Seamhari
Phetolelo ea lipuo ke borokho bo kopanyang lichaba, meetlo le litsela tsa bophelo tse fapaneng haholo. Har'a lipuo tsena, ho fetolela ho tloha ho Sesotho, e leng puo ea Se-Bantu e buuoang haholo Afrika e ka Boroa (haholo-holo Lesotho le Afrika Boroa), ho ea ho Seamhari (Amharic), e leng puo ea Se-Semite e buuoang haholo naheng ea Ethiopia, ke mosebetsi o thahasellisang empa o tletse liphephetso tse kholo tsa thuto ea lipuo. Le ha lipuo tsena ka bobeli li tsoa kontinenteng e le 'ngoe ea Afrika, li na le metso e fapaneng haholo ea thuto-puo, mekhoa ea ho ngola, le mekhoa ea setso.
Bakeng sa bafetoleli ba batlang ho iphaphatha ka katleho le mosebetsi ona, ho bohlokoa ho utloisisa mekhoa e rarahaneng ea thupelo-puo, phapang ea sebopeho sa polelo, le litlhaloso tse tebileng tsa setso tse amang puo ka 'ngoe. Sengoloa sena se tla hlahloba mekhoa, mathata le litlhahiso tse sebetsang ho thusa bafetoleli ho etsa mosebetsi o nepahetseng le o hloekileng ha ba fetolela pakeng tsa lipuo tsena tse peli tse kholo tsa kontinenteng ea rona.
Phapang ea Sebopeho sa Polelo (Syntax)
E 'ngoe ea liphephetso tse kholo ka ho fetisisa tseo mofetoleli a kopanang le tsona ke phapang ea sebopeho sa polelo pakeng tsa Sesotho le Seamhari. Sebopeho sena se laola mokhoa oo mantsoe a hlophisoang ka oona ho etsa polelo e utloahalang le e nepahetseng.
- Sebopeho sa Sesotho (SVO): Sesotho se latela sebopeho sa Sehlooho (Subject) - Ketso (Verb) - Ntho (Object). Mohlala: "Moshanyana o tla ja moroho." (Moshanyana [S] - o tla ja [V] - moroho [O]).
- Sebopeho sa Seamhari (SOV): Seamhari sona se latela sebopeho sa Sehlooho (Subject) - Ntho (Object) - Ketso (Verb). Ketso e lula e tla qetellong ea polelo. Ka hona, mohlala o ka holimo o fetoha: "Moshanyana moroho o tla ja." (ልጁ ጎመን ይበላል - Liju gomen yibelal).
Phapang ena e bolela hore mofetoleli a ke ke a fetolela polelo ka lentsoe ka lentsoe ho tloha ho Sesotho ho ea ho Seamhari. Ho etsa joalo ho tla baka polelo e sa utloahaleng ho hang ka Seamhari. Mofetoleli o lokela ho bala polelo eohle ea Sesotho, a utloisise moelelo oa eona, ebe o e hlophisa bocha ka ho latela melao ea sebopeho sa Seamhari, a behela ketso qetellong ea polelo.
Sebopeho sa Thuto-Puo le Lihlopha tsa Mabitso
Mekhoa ea thuto-puo ea lipuo tsena e fapane ka ho felletseng ka lebaka la malapa a lipuo tseo li tsoang ho tsona. Lintlha tse latelang li hlakisa phapang ena:
Lihlopha tsa Mabitso ho Sesotho vs. Bong (Grammatical Gender) ho Seamhari
Sesotho, joaloka lipuo tse ling tsa Se-Bantu, ha se na bong ba mabitso bo amang monna kapa mosali ka kotloloho (masculine/feminine) empa se sebelisa tsamaiso ea lihlopha tsa mabitso (Noun Classes). Lihlopha tsena li laola li-concord kapa lihokelo tse lumellanang le mabitso polelong (mohlala: motho o teng, batho ba teng, sefate se hotse, lifate li hotse).
Ka lehlakoreng le letona, Seamhari se sebelisa bong ba thuto-puo (grammatical gender) moo mabitso a aroloang ka a batona le a batsehali. Bong bona bo ama mokhoa oo maetsi le matlhaodi a fetohang ka oona ho latela hore na ho buuoa ka eng kapa ka mang. Sena se hloka hore mofetoleli a hlokomele bong ba sehlooho ha a fetolela ho ea ho Seamhari, kaha esita le lintho tse se nang bophelo li ka ba le bong ba thuto-puo ho Seamhari.
Tsamaiso ea ho Ngola (Orthography and Scripts)
Sesotho se sebelisa litlhaku tsa Selatine tse tloaelehileng le tse tsejoang lefatšeng ka bophara, ha Seamhari se sebelisa mongolo o ikhethang le oa boholo-holo oa Ge'ez (Fidel). Tsamaiso ena ke ea "abugida," moo tlhaku ka 'ngoe e emelang consonant e kopantsoeng le vowel e itseng ho latela mekhoa e supileng ea tlhaku ka 'ngoe.
Sena se bolela hore phetolelo e hloka tsebo e tebileng ea ho bala le ho ngola mongolo ona, eseng feela ho utloisisa mantsoe a buuoang ka molomo. Bafetoleli ba lokela ho ba le lisebelisoa tsa theknoloji tse loketseng ho ngola ka mongolo ona ho qoba liphoso tsa litlhaku le liphoso tse ling tsa mopeleto.
Litsela le Maele a Setso (Cultural Transcreation)
Puo ke seipone se hlahisang setso le nalane ea sechaba. Sesotho se na le maele le litsela tse ngata tse amanang le bophelo ba mahaeng, likhomo, le tlhompho ea batho ba baholo (mohlala, ho sebelisa mabitso a thoko le mekhoa ea tlhompho). Seamhari le sona se na le mekhoa e rarahaneng ea tlhompho (honorifics) e bitsoang "kibr" e sebelisoang ho bua le batho ba baholo, baemeli ba bolumeli kapa ba nang le maemo a phahameng sechabeng.
Ha u fetolela maele a Sesotho joaloka "Lekgotla le tletse barui le bafutsana" kapa "Metsi a macha a leleka a khale," ho bohlokoa ho se fetolele ka ho toba ho latela mantsoe. Mofetoleli o lokela ho batla maele a tšoanang le ao ka Seamhari a fetisang moelelo o tšoanang oa bohlale ba setso sa habo bona. Ho fetolela ka ho toba ho ka senya moelelo kapa ha etsa hore sengoloa se se ke sa utloahala e le se tlhaho ho babali ba Ethiopia ba buang Seamhari.
Litlhahiso tsa Bohlokoa bakeng sa Bafetoleli ba Sesotho ho ea ho Seamhari
Bakeng sa ho netefatsa phetolelo ea boemo bo holimo le e nepahetseng e tla khahlisa babali, bafetoleli ba lokela ho latela mekhoa ena e latelang:
- Utloisisa Tikoloho le Moelelo (Context): Kamehla qala ka ho bala sengoloa sohle sa Sesotho ho utloisisa morero le molumo oa sona (hore na ke sa semmuso, sa thuto, kapa sa boithabiso) pele u qala phetolelo.
- Ithute Tsamaiso ea Mongolo oa Ge'ez ka Botlalo: E-ba le boitsebelo bo tiileng ba ho ngola le ho hlophisa litlhaku tsa Seamhari ho qoba liphoso tsa mopeleto le puo tse ka sitisang babali.
- Sebelisa Libuka tsa Tlhaloso le Lisebelisoa tsa Inthanete: Sebelisa lidikshinari tse tšepahalang tsa Sesotho le Seamhari, hammoho le liforamo tsa bafetoleli ba nang le boiphihlelo ho fumana mantsoe a macha a mahlale.
- Netefatsa ka ho Bala Hape (Proofreading): E etse morero oa ho hlahloba mosebetsi o fetotsoeng o sebelisa motho ea buang Seamhari e le puo ea hae ea lapeng. Sena se thusa ho netefatsa hore puo e phalla hantle le hore ha ho na liphoso tsa sebopeho sa polelo.
- Hlompha Melao ea Tlhompho (Honorifics): Hlahloba ka hloko hore na sengoloa se hloka mekhoa ea tlhompho ea Seamhari (joaloka ho sebelisa "Antu" ho e-na le "Ante") ho netefatsa hore babali ha ba khopisehe ke mantsoe a sebelisitsoeng.
Qetello holimo ho Tšebelisano ea Lipuo Tsena
Le ha ho fetolela pakeng tsa Sesotho le Seamhari ho le boima ka lebaka la phapang ea meralo ea thuto-puo le litsamaiso tsa ho ngola, ke borokho bo hlokahalang bakeng sa tšebelisano-'moho ea linaheng tsa Afrika. Ka ho latela mekhoa e nepahetseng, ho utloisisa melao ea SOV ea Seamhari, le ho ela hloko meetlo le maele, bafetoleli ba ka hlahisa mesebetsi e hloekileng e matlafatsang puisano le kutloisisano lipakeng tsa lichaba tsena tse peli tse nang le nalane e enneng haholo.