Ranolela Searmenia go Se-Iceland - Moranodi wa mahala wa mo inthaneteng le thutapuo e e siameng | Thanolo ya Sefora

Լեզվաբանական համատեքստ. Հնդեվրոպական ընտանիքի երկու յուրահատուկ ճյուղեր

Թեև հայերենը և իսլանդերենը պատկանում են հնդեվրոպական լեզվաընտանիքին, դրանք ներկայացնում են բոլորովին տարբեր լեզվական ճյուղեր և անցել են զարգացման տարբեր պատմական ուղիներ: Հայերենը կազմում է առանձին, ինքնուրույն ճյուղ, որն անցել է զարգացման երեք հիմնական փուլ՝ գրաբար (հին հայերեն), միջին հայերեն և աշխարհաբար (ժամանակակից հայերեն՝ իր արևելահայերեն ու արևմտահայերեն ճյուղերով): Մյուս կողմից, իսլանդերենը հյուսիսգերմանական (սկանդինավյան) լեզու է, որը դարերի ընթացքում զարմանալիորեն պահպանել է իր հիննորվեգական արմատները՝ շնորհիվ Իսլանդիայի աշխարհագրական մեկուսացման և լեզվական մաքրամոլության (պուրիզմի) հետևողական պետական քաղաքականության: Այս երկու լեզուների միջև թարգմանությունը պահանջում է ոչ միայն բառարանային համապատասխանությունների իմացություն, այլև խորը լեզվաբանական վերլուծություն և մշակութային կոնդենսացիայի հմտություններ:

Քերականական սեռի մարտահրավերը և դերանվանական անորոշությունը

Հայերենից իսլանդերեն թարգմանելիս առաջին և ամենաակնառու քերականական խոչընդոտը սեռի կատեգորիան է: Ժամանակակից հայերենը չունի քերականական սեռ. դերանունները, գոյականներն ու ածականները չեն տարբերակվում ըստ արական, իգական կամ չեզոք սեռերի: Ի հակադրություն սրան՝ իսլանդերենը պահպանել է հնդեվրոպական երեք քերականական սեռերը (արական՝ karlkyn, իգական՝ kvenkyn, և չեզոք՝ hvorugkyn):

Այս տարբերությունը թարգմանչից պահանջում է լրացուցիչ տեղեկատվության հայթայթում համատեքստից: Օրինակ, երբ հայերեն նախադասության մեջ օգտագործվում է «նա» դերանունը, թարգմանիչը պետք է հստակ իմանա խոսքի սուբյեկտին, որպեսզի իսլանդերենում ընտրի համապատասխան դերանունը՝ «hann» (արական), «hún» (իգական) կամ «það» (չեզոք): Նույնը վերաբերում է մասնագիտություններին և հասարակական դերերին. «բժիշկ» կամ «ուսուցիչ» բառերը թարգմանելիս պետք է հաշվի առնել կոնկրետ անձի սեռը, քանի որ իսլանդերենում դրանք կարող են պահանջել տարբեր ածականական և դերանվանական համաձայնեցումներ: Սեռի սխալ ընտրությունը կարող է ամբողջությամբ խեղաթյուրել նախադասության իմաստը կամ դարձնել այն անբնական իսլանդախոս ընթերցողի համար:

Հոլովական համակարգերի բախումը և կառուցվածքային տարբերությունները

Երկու լեզուներն էլ հարուստ են հոլովներով, սակայն դրանց կիրառման սկզբունքներն ու ձևաբանական կառուցվածքները զգալիորեն տարբերվում են:

• Հայերենի հոլովական համակարգը. Ժամանակակից հայերենն ունի 7 հոլով (ուղղական, սեռական, տրական, հայցական, բացառական, գործիական, ներգոյական), որոնք հիմնականում արտահայտվում են գոյականի վերջավորությունների միջոցով: Հայերենում որոշյալ հոդը («ը» կամ «ն») կցվում է գոյականի վերջին:
• Իսլանդերենի հոլովական համակարգը. Իսլանդերենն ունի 4 հոլով (ուղղական՝ nefnifall, հայցական՝ þolfall, տրական՝ þágufall, սեռական՝ eignarfall): Թեև հոլովների քանակն ավելի քիչ է, իսլանդերենի հոլովումը չափազանց բարդ է՝ կապված գոյականների ուժեղ և թույլ խմբերի, ինչպես նաև ձայնավորների հերթագայության (U-umlaut և I-umlaut) հետ: Բացի այդ, իսլանդերենն օգտագործում է կցական որոշյալ հոդ, որը հոլովվում է գոյականի հետ միասին (օրինակ՝ «maðurinn» - մարդը, տրական հոլովով դառնում է «manninum»):

Թարգմանության ընթացքում հայերենի բացառական կամ գործիական հոլովներով արտահայտված իմաստները իսլանդերենում հաճախ փոխանցվում են նախդիրների և տրական կամ հայցական հոլովների զուգորդմամբ: Օրինակ՝ հայերեն «գրչով» (գործիական հոլով) ձևը իսլանդերենում կդառնա նախդիրով կառույց՝ «með penna» (տրական հոլովով): Թարգմանչից պահանջվում է կատարյալ տիրապետել իսլանդերենի նախդրային կառավարմանը, քանի որ յուրաքանչյուր նախդիր պահանջում է կոնկրետ հոլովի կիրառում, և սխալ կիրառումը կարող է ամբողջությամբ փոխել նախադասության իմաստային երանգը:

Բայական համակարգի նրբությունները. Եղանակ, Կերպ և Ստորադասականություն

Հայերենի բայական համակարգը հիմնված է կերպային տարբերությունների վրա (ներկա, անցյալ անկատար և այլ ժամանակաձևերը կազմվում են դերբայներով և օժանդակ բայով): Իսլանդերենն օգտագործում է սինթետիկ և վերլուծական ձևերի բարդ խառնուրդ: Հատկապես բարդ է իսլանդերենի ստորադասական եղանակի (viðtengingarháttur) կիրառությունը, որն օգտագործվում է ոչ միայն ցանկություն, կասկած կամ պայման արտահայտելիս, այլև անուղղակի խոսքում և որոշակի շաղկապներից հետո:

Հայերենից իսլանդերեն թարգմանելիս անհրաժեշտ է ուշադիր լինել անուղղակի մեջբերումներին և երկրորդական նախադասություններին: Եթե հայերենում կարող ենք պահպանել սահմանական եղանակը, ապա իսլանդերենում գրեթե միշտ պետք է անցում կատարել ստորադասական եղանակի, ինչը փոխում է բայի ամբողջական խոնարհման պատկերը: Բացի այդ, իսլանդերենն ունի յուրահատուկ կրավորական և միջին սեռի բայեր (որոնք ավարտվում են -st վերջավորությամբ), որոնց ճիշտ համապատասխանեցումը հայերենի «վ» կրավորական մասնիկին կամ անդրադարձ բայերին պահանջում է ոճական մեծ զգուշություն և լեզվական նուրբ զգացողություն:

Մշակութային տեղայնացում, Դարձվածքներ և Լեզվական Մաքրամոլություն

Իսլանդիան հայտնի է իր խիստ պուրիստական լեզվական քաղաքականությամբ (málhreinsun): Ի տարբերություն հայերենի, որը պատմության ընթացքում և այսօր էլ հեշտությամբ է ընդունում փոխառություններ (արաբերենից, պարսկերենից, ռուսերենից, անգլերենից), իսլանդերենը ձգտում է ցանկացած նոր հասկացության համար ստեղծել սեփական բառը՝ հին իսլանդական արմատների հիման վրա (օրինակ՝ համակարգիչ - tölva, հեռախոս - sími, ուղղաթիռ - þyrla):

Թարգմանիչը պետք է խուսափի միջազգային տերմինների ուղղակի տառադարձումից իսլանդերենում: Նույնիսկ եթե հայերեն տեքստում կան անգլիցիզմներ կամ տեխնիկական փոխառություններ, իսլանդերեն տարբերակում պետք է գտնել կամ կիրառել պաշտոնական իսլանդական նորաբանությունները: Սա հատկապես կարևոր է տեխնիկական, բժշկական և իրավաբանական տեքստերի թարգմանության ժամանակ:

Բացի այդ, դարձվածքների փոխանցումը ևս մեկ մարտահրավեր է: Իսլանդական դարձվածքները հիմնականում կապված են ծովի, ձկնորսության և ցուրտ կլիմայի հետ (օրինակ՝ «að vaða á sú sú» - շփոթության մեջ լինել, կամ «að leggja höfuðið í bleyti» - խորը մտածել), մինչդեռ հայկական դարձվածքները հաճախ հիմնված են հողագործական, պատմական կամ անատոմիական պատկերների վրա (օրինակ՝ «աչքդ լույս», «ցավդ տանեմ»): Այս արտահայտությունների բառացի թարգմանությունը կհանգեցնի իմաստի կորստի, ուստի անհրաժեշտ է գտնել իմաստային և մշակութային համարժեքներ:

Գործնական խորհուրդներ արդյունավետ թարգմանության համար

Հայերենից իսլանդերեն որակյալ թարգմանություն ապահովելու համար խորհուրդ է տրվում հետևել հետևյալ մասնագիտական կանոններին.

1. Հատուկ անունների և հայրանունների փոխանցում. Իսլանդիայում չկան ազգանուններ. մարդիկ կրում են հայրանուններ, որոնք ավարտվում են -son (որդի) կամ -dóttir (դուստր) վերջավորություններով: Թարգմանելիս հայկական անուններն ու ազգանունները պետք է տառադարձվեն իսլանդերենի հնչյունաբանական կանոններին համապատասխան՝ հաշվի առնելով, որ իսլանդերենում որոշ տառեր (օրինակ՝ «j», «ð», «þ») ունեն յուրահատուկ արտասանություն և կարող են ազդել բառի գրելաձևի վրա:
2. Նախադասության կառուցվածքի վերադասավորում (V2 կանոն). Հայերենն ունի բավականին ազատ շարադասություն, մինչդեռ իսլանդերենում գործում է V2 (verb-second) կանոնը, համաձայն որի՝ բայը պետք է լինի պատմողական նախադասության երկրորդ դիրքում: Շարադասության կուրորեն պատճենումը հանգեցնում է կոպիտ քերականական սխալների, ուստի նախադասությունների կառուցվածքը պետք է ամբողջությամբ վերափոխվի թիրախ լեզվի կանոններով:
3. Միջնորդ լեզուների և պաշտոնական շտեմարանների կիրառում. Քանի որ հայերեն-իսլանդերեն ուղղակի բառարանները սակավաթիվ են, խորհուրդ է տրվում օգտագործել միջնորդ լեզուներ (անգլերեն կամ գերմաներեն) և ստուգել տերմինները Իսլանդիայի լեզվաբանական ինստիտուտի (Árni Magnússon Institute) պաշտոնական շտեմարաններում՝ լեզվական նորմերին համապատասխանությունը երաշխավորելու համար:

Ի վերջո, հայերենից իսլանդերեն թարգմանությունը ստեղծագործական և վերլուծական բարդ գործընթաց է, որը պահանջում է երկու մշակույթների և լեզվական համակարգերի խորը հարգանք ու ըմբռնում: