Penterjemahan antara bahasa dalam rumpun Austronesia sering kali disalah anggap sebagai tugas yang mudah disebabkan oleh persamaan kosa kata dan struktur asas yang ketara. Walau bagaimanapun, apabila melibatkan penterjemahan daripada bahasa Melayu ke bahasa Sunda (Bahasa Sunda), penterjemah profesional akan menghadapi pelbagai cabaran linguistik dan budaya yang unik. Bahasa Sunda, yang dituturkan oleh lebih daripada 40 juta orang terutamanya di bahagian barat pulau Jawa, Indonesia, mempunyai sistem tatabahasa, tahap kehalusan bahasa (register), dan ungkapan budaya yang sangat berbeza berbanding bahasa Melayu. Artikel ini membincangkan nuansa penting, cabaran utama, serta strategi praktikal untuk menghasilkan terjemahan bahasa Melayu-Sunda yang berkualiti tinggi dan kontekstual.
Memahami Sistem Tatakrama Basa (Tahap Kehalusan Bahasa)
Salah satu aspek paling kritikal dan kompleks dalam bahasa Sunda ialah sistem Tatakrama Basa (dahulu dikenali sebagai Undak-Usuk Basa). Berbeza dengan bahasa Melayu yang umumnya menggunakan struktur bahasa yang agak demokratik dan seragam (kecuali dalam konteks bahasa istana atau bahasa rasmi), bahasa Sunda membahagikan pertuturan kepada beberapa tahap kehalusan berdasarkan status sosial, usia, dan keakraban antara penutur dan pendengar.
Secara amnya, Tatakrama Basa dibahagikan kepada dua tahap utama:
- Basa Loma (Kasar/Biasa): Digunakan untuk perbualan sesama rakan sebaya, orang yang sudah akrab, atau daripada orang dewasa kepada kanak-kanak. Contohnya, perkataan "makan" diterjemahkan sebagai dahar dalam basa loma.
- Basa Lemes (Halus): Digunakan untuk menunjukkan rasa hormat kepada orang yang lebih tua, orang berpangkat tinggi, atau orang asing yang baru dikenali. Tahap lemes ini pula dipecahkan kepada dua sub-kategori:
- Lemes keur batur: Halus untuk menghormati orang lain (contohnya, "makan" menjadi tuang).
- Lemes keur sorangan: Halus yang digunakan untuk diri sendiri bagi menunjukkan kerendahan hati (contohnya, "makan" menjadi neda).
Bagi seorang penterjemah bahasa Melayu ke bahasa Sunda, kesilapan dalam memilih tahap kehalusan ini boleh menyebabkan teks terjemahan kedengaran tidak sopan, janggal, atau keterlaluan formal. Penterjemah mesti menganalisis khalayak sasaran (target audience) teks asal. Jika dokumen tersebut merupakan risalah pemasaran untuk golongan muda, Basa Loma yang santai mungkin lebih sesuai. Sebaliknya, surat rasmi, teks akademik, atau komunikasi korporat wajib menggunakan Basa Lemes dengan betul.
Struktur Sintaksis dan Sistem Imbuhan (Afiksasi)
Walaupun kedua-dua bahasa berkongsi struktur asas Subjek-Predikat-Objek (SPO), bahasa Sunda mempunyai fleksibiliti sintaksis yang kadangkala lebih rumit berbanding bahasa Melayu. Penggunaan bentuk pasif dalam bahasa Sunda sangat dominan dalam penulisan formal dan bahasa halus. Penterjemah sering kali perlu menukar ayat aktif dalam bahasa Melayu kepada ayat pasif dalam bahasa Sunda untuk mengekalkan kehalusan dan kesopanan konteks.
Selain itu, sistem imbuhan bahasa Sunda mempunyai keunikan tersendiri, terutamanya kewujudan infiks (imbuhan sisipan) yang jarang digunakan secara aktif dalam bahasa Melayu moden. Sebagai contoh, sisipan -ar- atau -al- digunakan dalam bahasa Sunda untuk menunjukkan jamak pada kata kerja atau kata sifat. Contohnya, kata sifat bageur (baik) menjadi barageur apabila merujuk kepada subjek yang ramai. Kegagalan memahami mekanisme afiksasi ini boleh menjejaskan ketepatan makna dan aliran semula jadi teks terjemahan.
Bahaya Kognat Palsu (False Cognates)
Disebabkan hubungan rumpun bahasa yang rapat, terdapat banyak perkataan yang kelihatan atau berbunyi hampir sama dalam bahasa Melayu dan bahasa Sunda tetapi membawa maksud yang sangat berbeza. Fenomena "kognat palsu" (false friends) ini merupakan perangkap biasa bagi penterjemah yang kurang berpengalaman. Berikut adalah beberapa contoh penting yang perlu diawasi:
- Kasep: Dalam bahasa Melayu, "kasep" (atau kasep/kasip) bermaksud lambat atau lewat. Namun, dalam bahasa Sunda, kasep bermaksud tampan atau kacak (merujuk kepada lelaki).
- Amis: Dalam bahasa Melayu, "amis" merujuk kepada bau hanyir (seperti bau ikan). Sebaliknya, dalam bahasa Sunda, amis bermaksud manis (rasa gula).
- Sora: Dalam bahasa Melayu, perkataan ini tidak mempunyai makna khusus (kecuali sebagai variasi nama), tetapi dalam bahasa Sunda, sora bermaksud suara atau bunyi.
- Butuh: Walaupun dalam bahasa Melayu bermaksud memerlukan, dalam bahasa Sunda perkataan butuh juga bermaksud perlu tetapi kadangkala mempunyai konotasi atau penggunaan yang berbeza mengikut kesopanan wilayah tertentu.
Oleh itu, penterjemah tidak boleh bergantung kepada gerak hati atau persamaan fonetik semata-mata. Setiap perkataan yang kelihatan serupa mesti disemak dalam kamus dwi-bahasa Melayu-Sunda untuk memastikan konteksnya tepat.
Strategi Terbaik untuk Penterjemahan yang Berjaya
Untuk menghasilkan terjemahan yang bukan sahaja tepat dari segi literal tetapi juga dinamik dan diterima secara budaya oleh penutur jati bahasa Sunda, penterjemah disarankan untuk mengaplikasikan langkah-langkah berikut:
- Kenal Pasti Konteks Sosial Teks: Sebelum memulakan kerja terjemahan, tentukan siapa pembaca akhir teks tersebut. Adakah mereka masyarakat luar bandar, komuniti akademik, atau pengguna media sosial? Ini akan menentukan orientasi tahap kehalusan bahasa (Tatakrama Basa) yang digunakan.
- Gunakan Glosari dan Memori Terjemahan (Translation Memory): Bina pangkalan data istilah khusus, terutamanya untuk istilah teknologi, undang-undang, atau perniagaan moden yang mungkin tidak mempunyai padanan langsung dalam bahasa Sunda klasik. Kebanyakan teks teknikal mengekalkan istilah bahasa Indonesia/Melayu atau menyerapnya mengikut fonologi Sunda.
- Lakukan Proses Penyuntingan oleh Penutur Jati (Native Editor): Bahasa Sunda mempunyai banyak variasi dialek wilayah (seperti dialek Priangan, dialek Banten, dan dialek Cirebon). Menggunakan khidmat penyunting penutur jati bahasa Sunda standard (biasanya dialek Priangan/Bandung) adalah langkah terbaik untuk memastikan kualiti terjemahan yang optimum.
Penterjemahan dari bahasa Melayu ke bahasa Sunda memerlukan lebih daripada sekadar pemindahan kata demi kata. Ia menuntut kepekaan budaya yang mendalam terhadap adab pertuturan masyarakat Sunda yang sangat menghargai nilai kesopanan (sopan santun) dan keharmonian sosial dalam setiap bait kata yang dizahirkan.