Оршил: Хоёр өөр ертөнцийн хэлний гүүр
Монгол хэл болон Мальт хэл нь газар зүйн байршил, гарал үүсэл, хөгжлийн түүхийн хувьд асар их ялгаатай хэлнүүд юм. Монгол хэл нь Алтай язгуурын залгамал (агглютинатив) хэл бөгөөд өгүүлбэрийн үндсэн бүтэц нь Субъект-Объект-Үйл үг (SOV) дараалалтай байдаг. Нөгөө талаас, Газар дундын тэнгисийн арал улс болох Мальтын албан ёсны хэл болох Мальт хэл нь Семит язгуурын Афро-Азийн хэлний бүлэгт багтдаг бөгөөд Араб хэлний Сицили аялгуунаас гаралтай боловч Итали, Сицили, Англи хэлний хүчтэй нөлөөг авч, латин үсгээр бичигддэг цорын ганц Семит хэл юм. Түүний өгүүлбэрийн бүтэц нь Субъект-Үйл үг-Объект (SVO) хэлбэртэй байдаг. Эдгээр эрс тэс ялгаатай хоёр хэлний хооронд орчуулга хийх нь зөвхөн үг хөрвүүлэх ажил биш, харин сэтгэлгээний болон бүтцийн асар том шилжилтийг шаарддаг мэргэжлийн нарийн үйл ажиллагаа юм. Энэхүү өгүүлэлд монгол хэлнээс мальт хэл рүү орчуулах явцад тулгардаг гол бэрхшээлүүд, хэл зүйн онцлог болон практик зөвлөмжүүдийг дэлгэрэнгүй авч үзэх болно.
1. Өгүүлбэрийн Бүтцийн Шилжилт: SOV-оос SVO-руу хөрвүүлэх нь
Монгол хэлнээс мальт хэл рүү орчуулахад хамгийн түрүүнд тулгардаг бэрхшээл бол өгүүлбэрийн гишүүдийн дараалал юм. Монгол хэлэнд үйл үг үргэлж өгүүлбэрийн эцэст ордог бол мальт хэлэнд үйл үг нь субьектийнхээ дараа буюу өгүүлбэрийн гол хэсэгт байрладаг. Энэхүү бүтцийн зөрүүг орчуулагч хэрхэн шийдвэрлэх вэ?
- Мэдээллийн урсгалыг дахин төлөвлөх: Монгол өгүүлбэрийг уншиж дуустал утга нь бүрэн тодорхой болдоггүй бол мальт хэлэнд гол санаа (үйл хөдлөл) нь эхэндээ гарч ирдэг. Орчуулагч монгол эхийг бүрэн уншиж, утгыг нь багцлан ойлгосны дараа мальт хэлний логик дарааллаар өгүүлбэрийг шинээр зохиомжлох хэрэгтэй.
- Туслах өгүүлбэрүүдийн холбоос: Монгол хэлний үйлт нэр, үйлийн зэрэгцэх ба угсрах нөхцөлүүдээр холбогдсон урт өгүүлбэрүүдийг мальт хэл рүү хөрвүүлэхдээ харьцааны төлөөний үгс (жишээ нь: "li" - гэдэг, -даг) болон холбоос үгсийг ашиглан хэд хэдэн бие даасан эсвэл зэрэгцсэн өгүүлбэр болгон задлах шаардлага гардаг.
2. Морфологийн болон Хэл Зүйн Ялгааг Зохицуулах нь
Монгол ба мальт хэлний хэл зүйн ай савууд нь орчуулагчаас өндөр ур чадвар шаарддаг. Энд дараах гол ялгаануудыг дурдаж болно:
А. Хүйсний аймаг (Grammatical Gender)
Монгол хэлэнд хэл зүйн хүйсний аймаг байдаггүй, эмэгтэй эсвэл эрэгтэй хүйс заасан тусгай залгавар үг байхгүй. Харин мальт хэл нь Семит хэлний хуулиар бүх нэр үгийг эр (maskulin) болон эм (femminil) хүйст хуваадаг. Энэ нь тэмдэг нэр, үйл үг, төлөөний үгэнд шууд нөлөөлдөг. Жишээ нь, монгол хэлний "Тэр явсан" гэдэг өгүүлбэрийг мальт хэл рүү орчуулахын тулд тухайн субьект нь эрэгтэй ("Huwa mar") эсвэл эмэгтэй ("Hija marret") эсэхийг контекстоос тодорхойлох зайлшгүй шаардлагатай.
Б. Тийн Ялгарал ба Угтвар Үгс
Монгол хэл нь залгамал хэл тул тийн ялгарлын нөхцөлийг нэр үгийн ард залгадаг (жишээ нь: гэр-т, гэр-ээс). Харин мальт хэл нь угтвар үг (preposition) өргөн ашигладаг. Жишээлбэл, чиглэх тийн ялгарлыг "lil" (руу/түүнд), гарах тийн ялгарлыг "minn" (-аас) гэх мэт угтвар үгээр илэрхийлнэ. Мөн мальт хэлний тодорхойлогч артикль "l-" (эсвэл дараах гийгүүлэгчээс хамаарч хувирдаг хэлбэрүүд) нь нэр үгийн өмнө бичигддэг бөгөөд монгол хэлний заах тийн ялгарлын тодорхой утгыг гаргахад чухал үүрэг гүйцэтгэдэг.
В. Олон Тооны Хэлбэрүүд (Broken Plurals)
Мальт хэлэнд олон тоог үүсгэхдээ зөвхөн төгсгөл залгаад зогсохгүй, үгийн дотоод бүтцийг өөрчлөх замаар (семит хэлний онцлог болох "хугархай олон тоо" буюу broken plurals) үүсгэдэг. Жишээ нь: "ktieb" (ном) - "kotba" (номууд), "tifel" (хүү) - "subien" (хөвгүүд). Орчуулагч эдгээр үгсийн сангийн дүрмийг маш сайн эзэмшсэн байх ёстой бөгөөд монгол хэлний олон тооны дагавруудыг шууд утгаар нь бус, мальт хэлний уламжлалт хэлбэрт нийцүүлэн буулгах хэрэгтэй.
3. Үгсийн Сангийн Онцлог ба Соёлын Нутагшуулалт (Localization)
Орчуулга нь зөвхөн хэл зүйн шилжилт биш бөгөөд хоёр соёлын хоорондын гүүр юм. Монгол орны нүүдлийн мал аж ахуйн соёл, байгаль дэлхийгээ шүтэх үзэл нь Газар дундын тэнгисийн арлын соёлтой мөргөлддөг.
- Ахуйн болон соёлын нэр томьёо: Монгол хэлний "айраг", "гэр", "бэлчээр", "малын зүс" зэрэг нүүдэлчин ахуйн үгсийг мальт хэл рүү шууд орчуулах боломжгүй. Эдгээрийг тайлбарлах эсвэл тайлбар толь хавсаргах, эсвэл мальт хэлэнд хамгийн ойр төсөөллийг олох хэрэгтэй. Жишээ нь "гэр"-ийг "tinda tradizzjonali Mongoljana" (монгол уламжлалт гэр) гэж тодотгон тайлбарлах шаардлагатай.
- Мальт хэлний олон давхаргат үгсийн сан: Мальт хэлний үгсийн сан нь гурван гол эх сурвалжтай: Семит (үндсэн өдөр тутмын амьдрал, гэр бүл, аж ахуйн үгс), Роман буюу Итали (шинжлэх ухаан, урлаг, хууль эрх зүйн үгс), болон Англи (орчин үеийн технологи, захиргааны үгс). Монгол хэлнээс хууль эрх зүй эсвэл албан ёсны бичиг баримт орчуулахдаа Роман гаралтай мальт үгсийг сонгох нь зүйтэй бол, уран зохиолын орчуулгад Семит гаралтай уламжлалт үгс илүү тохиромжтой байдаг.
4. Мэргэжлийн Орчуулагчдад Зориулсан Практик Зөвлөмжүүд
Монгол хэлнээс мальт хэл рүү амжилттай орчуулахын тулд дараах техникийн болон арга зүйн зөвлөмжүүдийг дагаж мөрдөхийг зөвлөж байна:
- Контекстод дүн шинжилгээ хийх: Эх бичвэрт байгаа үйл үгийн цаг, байдлыг мальт хэлний үйл үгийн аспект (төгссөн ба төгсөөгүй үйлдэл) болон цагийн системд хэрхэн зөв буулгахыг шийдэх. Мальт хэлэнд үйл үг нь цагаас гадна үйлийн явцыг заадаг онцлогтой.
- Үгийн шууд орчуулгаас татгалзах: Монгол хэлний хэвшмэл хэллэг, зүйр цэцэн үгсийг үгчлэн орчуулах нь мальт хэлээр уншигчдад ямар ч утгагүй сонсогдоно. Түүний оронд мальт соёлд байдаг ижил утгатай зүйр үгс эсвэл чөлөөт найруулгаар утгыг нь гаргах хэрэгтэй.
- Хэлний хоёр дахь сурвалжийг ашиглах: Шууд монгол-мальт толь бичиг хомс байдаг тул орчуулагчид ихэвчлэн Англи эсвэл Орос хэлийг дамжуулагч гүүр болгон ашигладаг. Гэхдээ ингэхдээ дамжмал орчуулгын алдаанаас сэргийлж, эх утгыг мальт хэлний дүрэм, найруулгад нийцэж байгаа эсэхийг байнга хянах шаардлагатай.
- Мальт хэлний зөв бичих дүрмийн хяналт: Мальт хэл нь тусгай тэмдэгтүүд ашигладаг (жишээ нь: ċ, ġ, ħ, ż, għ). Эдгээр үсгийг алдалгүй хэрэглэх, ялангуяа "għ" болон "h" үсгийн зөв бичилтэд онцгой анхаарах хэрэгтэй.
Дүгнэлт
Монгол хэлнээс мальт хэл рүү орчуулах үйл явц нь хоёр өөр хэл шинжлэлийн бүтэц, соёлын сэтгэлгээг нэгтгэх бүтээлч ажил юм. Залгамал хэлний баялаг хувирал, өгүүлбэрийн төгсгөлийн үйл үгийг Семит гаралтай хэлний угтвар үг, хүйсний аймаг, хугархай олон тооны системд нийцүүлэн хувиргах нь хэлний гүн гүнзгий мэдлэг, орчуулгын арга зүйг шаарддаг. Дээр дурдсан бүтцийн өөрчлөлт, хэл зүйн онцлогууд болон соёлын нутагшуулалтыг анхаарсноар орчуулгын чанарыг мэргэжлийн түвшинд хүргэж, уншигчдад ойлгомжтой, байгалийн мэт уншигдах текстийг бүтээх боломжтой юм.