Լեզվաբանական թարգմանությունը պահանջում է ոչ միայն երկու լեզուների բառապաշարի տիրապետում, այլև դրանց կառուցվածքային, քերականական և մշակութային խորքային օրինաչափությունների իմացություն: Հայերենից ալբաներեն թարգմանությունը յուրահատուկ լեզվաբանական աշխատանք է, քանի որ երկու լեզուներն էլ պատկանում են հնդեվրոպական լեզվաընտանիքին, սակայն ներկայացնում են դրա առանձին ու ինքնուրույն ճյուղերը: Սա նշանակում է, որ չնայած հեռավոր ընդհանրություններին, հայերենն ու ալբաներենը զարգացել են տարբեր պատմական և աշխարհագրական պայմաններում՝ ձեռք բերելով բացառիկ քերականական և բառային կառույցներ: Այս հոդվածում կքննարկենք այս երկու լեզուների միջև թարգմանության հիմնական նրբությունները, դժվարություններն ու գործնական խորհուրդներ կտանք թարգմանիչներին:
Լեզվաբանական համատեքստ և պատմական ազդեցություններ
Հայերենը և ալբաներենը հնդեվրոպական լեզվաընտանիքի մեկուսի ճյուղեր են: Սա նշանակում է, որ նրանք չունեն մերձավոր ազգակից լեզուներ նույն ընտանիքում: Իրենց զարգացման ընթացքում երկու լեզուներն էլ ենթարկվել են տարբեր արտաքին ազդեցությունների: Հայերենը կրել է իրանական, հունական, իսկ ավելի ուշ՝ ռուսերենի ազդեցությունը, մինչդեռ ալբաներենը զարգացել է Բալկանյան լեզվական միության (Balkan sprachbund) համատեքստում՝ ենթարկվելով լատիներենի, հունարենի, սլավոնական լեզուների և հատկապես օսմանյան թուրքերենի զգալի ազդեցությանը:
Այս պատմական գործոնները ձևավորել են երկու լեզուների բառապաշարը: Օրինակ, երբ թարգմանում ենք վարչական, իրավաբանական կամ ամենօրյա խոսակցական տեքստեր, կարող ենք հանդիպել թուրքերենից կամ լատիներենից փոխառյալ բառերի, որոնք ալբաներենում ունեն այլ իմաստային երանգավորումներ, քան հայերենում նույն արմատով կամ նմանատիպ ծագումով բառերը: Թարգմանչից պահանջվում է լինել չափազանց զգոն՝ խուսափելու համար «թարգմանչի կեղծ ընկերներից» (false friends):
Քերականական հիմնական տարբերությունները և թարգմանական մարտահրավերները
Հայերենից ալբաներեն տեքստերի փոխադրման ժամանակ ամենամեծ դժվարությունները կապված են քերականական կառուցվածքի հետ: Ստորև ներկայացված են հիմնական տարբերությունները, որոնք պահանջում են հատուկ մոտեցում.
- Քերականական սեռի առկայությունը. Ժամանակակից հայերենը զուրկ է քերականական սեռից: Մենք չունենք արական, իգական կամ չեզոք սեռի տարբերակում գոյականների համար, և դերանուններն էլ («նա») միասնական են բոլորի համար: Ալբաներենում, ընդհակառակը, քերականական սեռը խաղում է կենտրոնական դեր: Գոյականները բաժանվում են արական, իգական և հազվադեպ հանդիպող չեզոք սեռերի: Սա նշանակում է, որ հայերենից ալբաներեն թարգմանելիս անհրաժեշտ է տեքստի համատեքստից հասկանալ գործող անձի կամ առարկայի սեռը և համապատասխանաբար համաձայնեցնել ածականները, դերանուններն ու բայերը ալբաներենում:
- Հոլովական համակարգը և որոշյալությունը. Թե՛ հայերենը, թե՛ ալբաներենը հոլովվող լեզուներ են: Հայերենն ունի 7 հոլով, իսկ ալբաներենն ունի 5 հոլով (ուղղական, հայցական, սեռական, տրական և բացառական): Սակայն ալբաներենում հոլովումը սերտորեն կապված է որոշյալության հետ: Ալբաներենն ունի հետադաս որոշյալ հոդ (post-positive definite article), որը միաձուլվում է գոյականի վերջավորության հետ և փոխվում է ըստ սեռի ու թվի: Օրինակ, "libër" (գիրք) դառնում է "libri" (գիրքը՝ որոշյալ), իսկ "vajzë" (աղջիկ) դառնում է "vajza" (աղջիկը՝ որոշյալ): Ճիշտ հոլովաձևի և որոշյալության ընտրությունը ալբաներենում թարգմանությունից պահանջում է մանրակրկիտ քերականական վերլուծություն:
- Նախադասության կառուցվածքը (Շարահյուսություն). Հայերենն ունի համեմատաբար ազատ բառակարգ, թեև առավել տարածված է սուբյեկտ-օբյեկտ-բայ (SOV) կամ սուբյեկտ-բայ-օբյեկտ (SVO) կառուցվածքը: Ալբաներենում հիմնականում գործում է SVO կառուցվածքը, սակայն շեշտադրումից կախված՝ բառերի կարգը կարող է փոխվել: Թարգմանիչը պետք է խուսափի հայերենի նախադասության կառուցվածքի մեխանիկական պատճենահանումից, որպեսզի ալբաներեն տեքստը հնչի բնական և սահուն:
Բայական համակարգի առանձնահատկությունները
Ալբաներենի բայական համակարգը չափազանց հարուստ է և բարդ: Այն ունի վեց եղանակ՝ սահմանական, ըղձական, պայմանական, հարկադրական, հրամայական և հայտնական (habitore): Հայտնական եղանակը (admirative mood) հատկապես բնորոշ է ալբաներենին և օգտագործվում է զարմանք, անակնկալ կամ հեգնանք արտահայտելու համար:
Հայերենում նման քերականական եղանակ չկա, և այդ զգացմունքներն ու երանգները սովորաբար արտահայտվում են բառային միջոցներով (օրինակ՝ «պարզվում է», «փաստորեն», «արի ու տես, որ» բառակապակցություններով) կամ ձայնարկություններով: Հայերենից ալբաներեն թարգմանելիս կարևոր է նկատել այս իմաստային նրբերանգները հայերեն բնագրում և ալբաներենում կիրառել համապատասխան հայտնական եղանակը, ինչը տեքստին կհաղորդի բնականություն և կենդանություն:
Բացի այդ, ալբաներենում բայերի խոնարհումը կախված է նաև սեռից (երրորդ դեմքում) և անդրադարձ կառուցվածքներից (passive/reflexive forms), որոնք ձևավորվում են հատուկ մասնիկների (օրինակ՝ "u") միջոցով: Բայերի ժամանակաձևերի ճշգրիտ համապատասխանեցումը պահանջում է երկու լեզուների ժամանակային հարաբերակցության խորը ըմբռնում:
Մշակութային համատեքստ և տեղայնացում (Localization)
Ցանկացած որակյալ թարգմանության հիմքը մշակութային տեղայնացումն է: Հայաստանն ու Ալբանիան ունեն ինքնատիպ պատմական ճանապարհներ: Թեև երկու երկրներն էլ գտնվում են Արևելյան Եվրոպայի և Մերձավոր Արևելքի խաչմերուկներում և կրել են օսմանյան տիրապետության ազդեցությունը, նրանց մշակութային կոդերը տարբեր են: Դա արտահավտվում է կրոնական տերմինաբանության, ավանդույթների, խոհանոցի և ամենօրյա կենցաղի նկարագրության մեջ:
Օրինակ, հայկական ավանդական հասկացությունները (ինչպիսիք են «խաչքար», «թոնիր», կամ հատուկ ազգային կերակուրները) ալբաներեն թարգմանելիս հաճախ պահանջում են նկարագրական թարգմանություն կամ տառադարձում՝ լրացուցիչ ծանոթագրությամբ: Նույնը վերաբերում է ալբանական մշակութային երևույթներին, ինչպիսին է "besa" (խոսքի հավատարմության, պատվի ալբանական ավանդական օրենքը), որը չունի ուղղակի համարժեք հայերենում:
Օգտակար խորհուրդներ հայերենից ալբաներեն թարգմանիչների համար
Որակյալ և սահուն թարգմանություն ստանալու համար խորհուրդ է տրվում հետևել մի քանի կարևոր կանոնների.
- Մանրակրկիտ վերլուծեք համատեքստը. Քանի որ հայերենում չկա քերականական սեռ, նախքան ալբաներեն թարգմանությունն սկսելը հստակեցրեք, թե ում մասին է խոսքը (տղամարդու, թե կնոջ), որպեսզի ալբաներենում ճիշտ կիրառեք դերանուններն ու բայական համաձայնեցումները:
- Խուսափեք բառացի թարգմանությունից. Հայերենի և ալբաներենի շարահյուսությունը խիստ տարբերվում է: Կառուցեք նախադասությունները ալբաներենի շարահյուսական կանոններին համապատասխան՝ պահպանելով իմաստային ամբողջականությունը:
- Ուշադրություն դարձրեք օժանդակ բայերին. Ալբաներենում օժանդակ բայերը (կամ, ունեմ) կիրառվում են բարդ ժամանակաձևեր կազմելիս, և դրանց ընտրությունը կախված է բայի տեսակից: Համոզվեք, որ տիրապետում եք ալբաներենի բայական կազմության կանոններին:
- Կիրառեք տեղայնացման սկզբունքները. Ոչ միայն թարգմանեք բառերը, այլև փոխանցեք միտքը: Եթե տեքստում կան դարձվածքներ կամ ասացվածքներ, փնտրեք դրանց իմաստային համարժեքները ալբաներենում, այլ ոչ թե թարգմանեք բառ առ բառ:
- Օգտագործեք որակյալ բառարաններ և զուգահեռ տեքստեր. Հայերեն-ալբաներեն ուղղակի բառարանները սահմանափակ են: Որպես օժանդակ միջոց կարող եք օգտագործել անգլերենը կամ ֆրանսերենը՝ որպես միջնորդ լեզուներ, ինչպես նաև ուսումնասիրել ալբանալեզու վստահելի աղբյուրների տեքստերը՝ ճիշտ տերմինաբանություն գտնելու համար:
Հայերենից ալբաներեն թարգմանությունը պահանջում է բարձր պրոֆեսիոնալիզմ, լեզվական զգացողություն և երկու ժողովուրդների մշակութային առանձնահատկությունների նկատմամբ հարգանք: Հետևելով վերը նշված կանոններին և անընդհատ կատարելագործելով լեզվական հմտությունները՝ թարգմանիչները կարող են ստեղծել ճշգրիտ, ընկալելի և գրագետ տեքստեր, որոնք կամրջում են այս երկու հնագույն մշակույթները: