Қазіргі жаһандану дәуірінде тілдер арасындағы тікелей байланыс пен аударма саласының маңызы артып келеді. Осы орайда, түркі тілдерінің ішіндегі ең бай тілдердің бірі — қазақ тілі мен роман тілдері тобына жататын каталан тілі арасындағы аударма үдерісі ерекше зерттеуді талап етеді. Екі тілдің грамматикалық құрылымы, синтаксистік жүйесі және мәдени контексті мүлдем басқа болғандықтан, бұл бағытта жұмыс істейтін аудармашылардан жоғары деңгейдегі кәсібилік пен тілтанымдық білім талап етіледі. Бұл мақалада қазақ тілінен каталан тіліне аудару барысында туындайтын негізгі нюанстар, құрылымдық өзгешеліктер және тиімді аударма жасауға арналған маңызды кеңестер қарастырылады.
Тілдік жүйелердің алшақтығы: Агглютинативті және флективті құрылымдардың текетіресі
Қазақ тілі — агглютинативті тілдер тобына жатады. Бұл жүйеде сөз түбірі өзгеріссіз қалады да, оған әртүрлі грамматикалық мағына беретін қосымшалар белгілі бір реттілікпен тізбектеліп жалғана береді. Ал каталан тілі — флективті тіл. Мұнда сөз түрленуі көбінесе түбірдің ішкі дыбыстық өзгерістері немесе сөздердің өзара бірігуі, сондай-ақ аналитикалық құрылымдар (көмекші сөздер) арқылы жүзеге асады.
Мысалы, қазақ тіліндегі «мектептеріміздегі» деген жалғыз сөзді алайық. Бұл сөздің құрамында түбір (мектеп), көптік жалғау (-тер), тәуелдік жалғау (-іміз), жатыс септігі (-де) және сын есім тудырушы жұрнақ (-гі) бар. Осы бір ғана сөзді каталан тіліне аударғанда, тұтас бір сөз тіркесін қолдануға тура келеді: «en les nostres escoles» (мұнда «en» — жатыс мағынасын беретін септеулік, «les» — көпше түрдегі әйел тегінің артиклі, «nostres» — тәуелдік есімдігі, «escoles» — зат есім). Бұл құрылымдық айырмашылық аудармашыдан сөзбе-сөз аудару әдісінен бас тартып, мағыналық блокты тұтастай трансформациялауды сатып алады.
Синтаксистік сәйкессіздіктер және сөйлем құрылымын қайта жасақтау
Қазақ және каталан тілдерінің синтаксистік заңдылықтары да бір-біріне қарама-қайшы келеді. Қазақ тіліне SOV (Subject-Object-Verb немесе Бастауыш - Толықтауыш - Баяндауыш) сөйлем құрылымы тән. Яғни, қимыл-әрекетті білдіретін етістік әрқашан сөйлемнің соңында тұрады. Бұл ойдың аяқталуын сөйлем соңына дейін күтуді қажет етеді.
Каталан тілінде, керісінше, роман тілдеріне ортақ SVO (Subject-Verb-Object немесе Бастауыш - Баяндауыш - Толықтауыш) құрылымы қолданылады. Бұл жүйеде әрекетті білдіретін етістік бастауыштан кейін бірден келеді. Аударма жасау кезінде сөйлем мүшелерінің орын тәртібін автоматты түрде ауыстыру жеткіліксіз. Аудармашы сөйлемнің логикалық екпінін, маңызды ақпараттың орналасу ретін және мәтіннің интонациялық тұтастығын сақтауы керек. Мысалы, қазақ тіліндегі күрделі құрмалас сөйлемдерді каталан тіліне аударғанда, оларды бірнеше жай сөйлемге бөлу немесе шылаулар мен қатыстық сөздерді қолдану арқылы қайта құру қажет болады.
Грамматикалық категориялардың өзгешелігі: Тек және артикльдер мәселесі
Каталан тіліне аудару кезіндегі ең үлкен кедергілердің бірі — тек (gender) категориясы болып табылады. Каталан тіліндегі әрбір зат есім не еркек тегіне (masculí), не әйел тегіне (femení) жатады. Бұл категория қазақ тілінде мүлдем жоқ. Зат есімнің тегіне байланысты оған қатысты сын есімдер, артикльдер және есімдіктер де өзгеріске ұшырайды. Қазақ тіліндегі «әдемі үй» және «әдемі қыз» тіркестеріндегі «әдемі» сөзі өзгермейді, ал каталан тілінде бұл үйдің («una casa bonica» - әйел тегі) немесе ұл баланың («un noi bonic» - еркек тегі) сипатталып тұрғанына байланысты өзгеріп отырады.
Сонымен қатар, каталан тіліндегі артикльдер жүйесі де қазақ тілді аудармашы үшін қиындық тудырады. Белгілілік (el, la, els, les) және белгісіздік (un, una, uns, unes) артикльдері сөйлемдегі ақпараттың таныстық деңгейін анықтайды. Қазақ тілінде бұл мағына контекст, септік жалғаулары (мысалы, табыс септігі белгілілікті білдіреді) немесе «бір» сөзі арқылы жанама түрде беріледі. Каталанша мәтінді қазақшаға аударғанда бұл артикльдердің мағынасын жоғалтпай жеткізу, ал қазақшадан каталаншаға аударғанда оларды дұрыс таңдап қою зор мұқияттылықты қажет етеді.
Септіктер мен септеуліктер арасындағы лексика-грамматикалық сәйкестік
Қазақ тілінің дамыған септік жүйесі (атау, ілік, барыс, табыс, жатыс, шығыс, көмектес септіктері) сөздердің арасындағы қарым-қатынасты тікелей жалғаулар арқылы көрсетеді. Каталан тілінде бұл қызметті түрлі септеуліктер (prepositions) атқарады. Негізгі сәйкестіктерді келесідей топтастыруға болады:
- Барыс септігі (-ға/-ге, -қа/-ке): Каталан тілінде көбінесе «a» немесе «per a» септеулігімен беріледі (мысалы, «досыма» — «al meu amic»).
- Шығыс септігі (-дан/-ден, -тан/-тен): Көбінесе шығу немесе тиесілілік мағынасын беретін «de» септеулігі арқылы аударылады.
- Жатыс септігі (-да/-де, -та/-те): Мекендік немесе уақыттық контекстке байланысты «en», «a» немесе «dins» септеуліктері қолданылады.
- Көмектес септігі (-мен, -бен, -пен): Бірлесу немесе құрал мағынасында каталан тіліндегі «amb» септеулігіне сәйкес келеді.
Аудармашы септеуліктердің тек кеңістіктік қана емес, сонымен бірге ауыспалы және фразеологиялық мағыналарын да ескеруі керек, себебі каталан тіліндегі етістіктердің басқару жүйесі (regim verbal) қазақ тілінен ерекшеленеді.
Мәдени және лексикалық нюанстар: Тұрмыстық ұғымдар мен идиомаларды локализациялау
Аударма — тек грамматикалық сәйкестік емес, сонымен қатар мәдениеттердің тоғысуы. Қазақ мәдениетінің көшпелі өткені мен ұлттық тұрмысына байланысты терминдер мен тұрақты сөз тіркестері өте көп. Мысалы, «шаңырақ», «төр», «бауырсақ», «келін» сияқты ұғымдардың каталан тілінде тікелей баламасы жоқ. Мұндай жағдайда аудармашы сипаттамалы аударма әдісін немесе мәтінішілік түсіндірмелерді қолдануы тиіс.
Сол сияқты, каталан мәдениетіне тән «castells» (адамдардан жасалған мұнаралар), «correfocs» (отты шерулер) немесе «caganer» сияқты дәстүрлі ұғымдарды қазақ оқырманына түсіндіру үшін қосымша комментарийлер қажет болады. Идиомалық тіркестерді аудару барысында сөзбе-сөз аудармадан мүлдем аулақ болу керек. Мысалы, каталан тіліндегі «bufar i fer ampolles» (оңай шаруа, түкке тұрмайтын іс) немесе «fer cinc cèntims» (қысқаша баяндау, қысқаша түсіндіру) сияқты фразеологизмдерді қазақ тіліндегі сәйкес мағыналы мақал-мәтелдермен немесе тұрақты тіркестермен алмастырған абзал.
Кәсіби аудармашыларға арналған практикалық кеңестер
Қазақ тілінен каталан тіліне сапалы аударма жасау үшін келесі кәсіби ұсыныстарды орындау қажет:
- Тікелей аударма жасау дағдысын дамыту: Ресейлік немесе испандық делдал тілдерді қолдану аударма сапасын айтарлықтай төмендетеді және «бұзылған телефон» әсерін тудырады. Тікелей қазақ-каталан және каталан-қазақ сөздік қорларын жасақтау қажет.
- Терминологияның бірізділігін сақтау: Ғылыми, техникалық немесе заңгерлік мәтіндермен жұмыс істеу кезінде ресми терминологиялық дерекқорларды қолдану қажет. Каталан тілі үшін «TERMCAT» орталығының ресурстары таптырмас құрал болып табылады.
- Диалектілік және аймақтық айырмашылықтарды ескеру: Каталан тілі бірыңғай емес. Оның орталық каталан (Барселона), валенсиялық (Валенсия аймағы) және балеарлық (Мальорка, Ибица) сияқты бірнеше ресми танылған нұсқалары бар. Мәтіннің кімге бағытталғанына қарай тиісті лексика нормаларын таңдау маңызды.
- CAT құралдары мен заманауи технологияларды қолдану: SDL Trados, MemoQ немесе Phrase сияқты аударма бағдарламаларын қолдану үлкен көлемдегі мәтіндердің стилистикалық тұтастығы мен бірізділігін қамтамасыз етеді.
Қорыта айтқанда, қазақ тілінен каталан тіліне аудару — бұл өте күрделі, бірақ шығармашылыққа толы үдеріс. Тілдердің құрылымдық және мәдени ерекшеліктерін терең түсіну, тұрақты түрде кәсіби біліктілікті арттыру және заманауи технологияларды тиімді қолдану ғана екі халық арасындағы рухани және мәдени байланысты нығайтатын сапалы аударма туындыларын жасауға мүмкіндік береді.