Lefatšeng la kajeno le amanang haholo ka lebaka la marang-rang le khoebo ea machaba, tlhahisoleseding le litšebeletso li hloka ho fetoleloa ka lipuo tse fapaneng ho fihlela batho ba bangata. Har'a liphetolelo tse thata haholo le tse hlokang boitsebiso bo tebileng ke ho fetolela lipolelo le litaba ho tloha ho Sesotho (puo e buuoang haholo Afrika Boroa le Lesotho) ho ea ho Sethai (puo ea semmuso ea naha ea Thailand). Lipuo tsena tse peli li tsoa malapeng a fapaneng ka ho feletseng a lipuo, li na le litso tse sa tšoaneng, 'me li sebelisa mekhoa e fapaneng ea ho ngola le ho bua. Sengoloa sena se hlahloba ka botlalo mekhoa, mathata a tloaelehileng, le litlhahiso tsa bohlokoa tse ka thusang bafetoleli ho etsa phetolelo e nepahetseng le e hlomphehang ea setso.
Meralo ea Lipuo le Lintlha tsa Motheo tsa Sesotho le Sethai
Sesotho ke puo ea Bantu e tsejoang ka sebopeho sa eona sa lihlopha tsa mabitso (noun classes) tse laolang linyusi le litumellano tsa mefuta e fapaneng ea mantsoe polelong. Ke puo e sebelisang haholo li-prefix le li-suffix ho fetola moelelo oa mantsoe le ho bontša likamano tsa popofoko. Ka lehlakoreng le eleng, Sethai ke puo ea lelapa la Kra-Dai, e tsejoang ka ho ba puo ea mololi (tonal language) e nang le meloli e mehlano e fapaneng (e tloaelehileng, e tlase, e ntseng e theoha, e phahameng, le e ntseng e nyoloha). Ho feta moo, Sethai ke puo ea "isolating" kapa e se nang liphetoho tsa sebopeho sa mantsoe (inflections), moo mantsoe a sa fetoleng sebopeho sa ona ho latela nako kapa bong, empa ho sebelisoa mantsoe a mang a thusang ho hlakisa moelelo.
Phapang ena ea mantlha ea meralo e etsa hore ho fetolela ka kotloloho (word-for-word translation) ho sitisehe kapa ho hlahise mehopolo e fosahetseng. Mofetoleli o tlameha ho utloisisa meralo ena e 'meli e le hore a khone ho tsamaisa mehopolo ho tloha puong e 'ngoe ho ea ho e 'ngoe ntle le ho lahleheloa ke moelelo kapa ho senya sebopeho sa sepeleta le sa puo.
Mathata a Segrama le Thulaganyo ea Mantsoe
Leha lipuo tsena tse peli li tloaetse ho latela sebopeho sa Subject-Verb-Object (SVO) polelong e bonolo, litsela tseo li hlahisang lintlha tse oleng polelong li fapane haholo. Lintlha tse latelang li bontša mathata a mantlha a segrama ao bafetoleli ba kopanang le ona:
- Linako tsa Liketsahalo (Tenses): Ka Sesotho, nako e bontšoa ka ho fetola maetsi kapa ho sebelisa likaroloana tsa nako (mohlala: "ke tla ea", "ke ile ka ea"). Ka Sethai, ha ho na phetoho ea maetsi. Ho bontša hore ketsahalo e etsahetse, e ntse e etsahala, kapa e tla etsahala, Sethai se sebelisa mantsoe a khethehileng a thusang a behoang pele kapa ka mor'a leetsi (joalo ka lentsoe "laew" le bontšang hore ketsahalo e felile, kapa "cha" le bontšang ketsahalo e tlang).
- Bong le Bonngoe/Bongata: Sesotho se na le lihlopha tsa mabitso tse bontšang bonngoe le bongata ka ho hlaka (mohlala: "motho/batho", "sefate/lifate"). Ka Sethai, mabitso ha a fetohe ho latela bongata. Ho e-na le hoo, ba sebelisa mantsoe a khethehileng a bitsoang "classifiers" hammoho le linomoro (mohlala: "sefate se le seng" kapa "lifate tse peli" li hloka classifier e loketseng sefate).
- Sebopeho sa Topic-Comment: Sethai se atisa ho sebelisa sebopeho sena se behang taba e buuoang qalong ea polelo, ebe lintlha tse ling li latela ka mor'a moo. Sena se fapane le sebopeho sa Sesotho se atisang ho ba le taba e tobileng ea moetsi le se etsoang ka mokhoa o hlakileng.
Ho Balamisa Meloli le ho Ngola ka Mongolo oa Sethai
Mongolo ke e 'ngoe ea liphephetso tse kholo ka ho fetisisa tsa phetolelo ena. Sesotho se sebelisa alfabeta ea Selatine e tsejoang lefatšeng ka bophara, ha Sethai se sebelisa mongolo oa sona o bitsoang "Thai alphabet" o nang le litlhaku tse 44 tsa lilumammoho le tse 32 tsa lilumanosi. Mongolo ona ha o sebelise likheo pakeng tsa mantsoe (word spaces). Likheo li sebelisetsoa feela ho arola lipolelo kapa mehopolo e fapaneng.
Bafetoleli ba lokela ho ba hlokomelang haholo ha ba fetolela mabitso a batho, a libaka, kapa a mefuta ea lihlahisoa ho tloha ho Sesotho ho ea ho Sethai. Mokhoa oa "transliteration" (ho ngola mantsoe ka mokhoa oo a utloahalang ka oona puong e 'ngoe) o hloka kutloisiso e nepahetseng ea hore na litlhaku tsa Sesotho li ka emeloa joang ka litlhaku le meloli ea Sethai e le hore moahi oa Thailand a khone ho li bitsa ka mokhoa o nepahetseng ka hohle kamoo ho ka khonehang.
Boemo ba Sechaba, Tlhompho le Mekhoa ea Setso
Thailand ke naha e nang le setso se tletseng tlhompho e phahameng ho latela maemo a sechaba (social hierarchy). Sena se iponhetsa ka ho hlaka puong ea bona. Ho na le mefuta e fapaneng ea mantsoe le lipolelo tse sebelisoang ho latela hore na u bua le mang:
- Mantsoe a Tlhompho (Honorifics): Bafetoleli ba tlameha ho khetha maemeli le mantsoe a nepahetseng a bontšang tlhompho e loketseng lilemo, maemo a mosebetsi, kapa kamano lipakeng tsa babui. Ka mohlala, lentsoe "ke" le na le mefuta e fapaneng ka Sethai ho latela hore na ke monna ea buang ("phom") kapa mosali ("dichan"), le hore na maemo a puo a hlola tlhompho e kakae.
- Likaroloana tsa Tlhompho (Polite Particles): Qetellong ea lipolelo tsa Sethai, ho kenyelletsoa likaroloana tse kang "khrap" (bakeng sa banna) kapa "kha" (bakeng sa basali). Ha ho fetoleloa litaba tse hlokang tlhompho ho tloha ho Sesotho (moo re sebelisang "ntate", "mme", kapa "uena" ea tlhompho), ho bohlokoa hore likaroloana tsena li kenyelletsoe ka nepo phetolelong ea Sethai.
- Litso le Mekhoa ea Sechaba: Lipolelo tse ling tsa setso sa Basotho, tse kang maele le lipalo-palo, ha li na phetolelo e tobileng ka Sethai. Bafetoleli ba tlameha ho sebelisa mokhoa oa "transcreation" kapa phetolelo ea boqapi ho fumana maele kapa litsela tsa ho hlalosa tse nang le moralo o tšoanang setsong sa Thai e le hore babali ba lehae ba utloisise molaetsa hantle.
Litlhahiso tse Sebetsang bakeng sa Mofetoleli
Bakeng sa ho etsa phetolelo e nepahetseng le e hlahisang litholoana tse ntle, latela mekhoa ena e khothaletsoang ke litsebi:
- Utloisisa Sehlopha sa Babali (Target Audience): Pele o qala phetolelo, tseba hore na litaba tsena li etselitsoe mang. Na li etselitsoe khoebo, thuto, kapa ke tsa molao? Sena se tla u thusa ho khetha boemo bo nepahetseng ba tlhompho le mantsoe a nepahetseng ka Sethai.
- Sebelisa Lisebelisoa tsa Phetolelo (CAT Tools): Leha ho fetolela lipuo tsena tse peli ho ka ba thata ka lebaka la lisebelisoa tse fokolang tsa mochini, ho sebelisa software ea phetolelo ho thusa ho boloka ho tšoana ha mantsoe a mahlale (terminology consistency) ho pholletsa le sengoloa.
- Netefatsa Maemo a Nako (Context Validation): Kaha Sethai ha se na linako tsa grama tse kang tsa Sesotho, etsa bonnete ba hore molaetsa o na le nako e hlakileng ka ho sebelisa mantsoe a supang nako (joalo ka "maobane", "hona joale", kapa "selemong se tlang") ho thibela pherekano.
- Sebelisana le Setsebi sa Lehae (Native Speaker Collaboration): Kamora ho etsa phetolelo, ke ntho ea bohlokoa haholo hore sengoloa se hlahlojoe ke motho eo puo ea hae ea lapeng e leng Sethai. Sena se netefatsa hore mongolo o tsamaea hantle, ha o na likoli tsa puo, 'me o utloahala e le oa tlhaho ho babali ba Thailand.
Bohlokoa ba ho Bala Hape le ho Netefatsa ke Litsebi tsa Lehae
Phetolelo e pakeng tsa Sesotho le Sethai ha ea lokela ho tšeptjoa feela ho lisebelisoa tsa phetolelo tsa inthanete (machine translation) joalo ka Google Translate. Lipuo tsena tse peli li nkoa e le "low-resource language pairs" (lipuo tse nang le boitsebiso bo fokolang ba dijithale bo tšehetsang phetolelo ea mochini). Sena se bolela hore liphetolelo tsa mochini li atisa ho ba le liphoso tse ngata tsa segrama le ho se utloisisane ha maemo a setso.
Ka hona, bohlokoa ba mofetoleli oa motho ea nang le tsebo bo ke ke ba nkeloa sebaka ke letho. Ho bala hape le ho ntlafatsa mongolo ka mor'a phetolelo (Post-Editing) ke mehato ea bohlokoa ho netefatsa hore sengoloa se loketse ho phatlalatsoa le ho sebelisoa semmuso. Bafetoleli ba lokela ho tsoela pele ho ithuta le ho utloisisa mekhoa e mecha ea phetolelo le ho fapana ha litsela tsa bophelo lipakeng tsa batho ba buang Sesotho le ba buang Sethai ho etsa hore mosebetsi oa bona o be oa maemo a holimo le o tšepahalang kamehla.