Раванди тарҷумаи матнҳо байни забонҳои дорои решаҳои гуногуни лингвистӣ ҳамеша як мушкилоти бузург ва дар айни замон имконияти беназири эҷодӣ барои тарҷумонҳо ба шумор меравад. Тарҷума аз забони тоҷикӣ, ки як забони қадимаи ҳиндуаврупоӣ аз шохаи забонҳои эронӣ мебошад, ба забони африкаанс, ки як забони нисбатан ҷавони германии ғарбӣ буда, дар заминаи нидерландии асри XVII дар қитъаи Африқо шакл гирифтааст, аз тарҷумон фаҳмиши амиқи на танҳо калимаҳо, балки сохторҳои ҷомеашиносӣ, фарҳангӣ ва равонии ҳар ду миллатро талаб мекунад. Ин ду забон дар тӯли таърих таҳти таъсири муҳитҳои комилан гуногуни ҷуғрофӣ ва фарҳангӣ инкишоф ёфтаанд, ки ин фарқиятҳо мустақиман дар сохтори грамматикӣ, синтаксис ва захираи луғавии онҳо инъикос ёфтаанд.
Муқоисаи сохтори синтаксисӣ ва тартиби ҷойгиршавии аъзои ҷумла
Яке аз фарқиятҳои асосӣ ва бунёдӣ, ки тарҷумон ҳангоми кор бо ин ду забон бо он рӯбарӯ мешавад, тартиби ҷойгиршавии аъзои ҷумла мебошад. Забони тоҷикӣ аз ҷиҳати синтаксисӣ забони дорои сохтори муайяни SOV (Мубтадо - Пуркунанда - Хабар) ба ҳисоб меравад. Дар ҷумлаҳои тоҷикӣ хабар (феъл) тақрибан ҳамеша дар охири ҷумла ҷойгир мешавад, ки ин ба хонанда имкон медиҳад, ки тамоми тафсилоти амалро пеш аз фаҳмидани худи амал дарк кунад. Барои мисол: "Мутахассисон пас аз таҳқиқи тӯлонӣ лоиҳаи навро комилан рад карданд". Дар ин ҷо феъли "рад карданд" дар охири ҷумла омадааст.
Дар забони африкаанс сохтори ҷумлаҳо вобаста ба намуди ҷумла (мустақил ё пайрав) ва истифодаи феълҳои ёрирасон тағйир меёбад. Дар ҷумлаҳои оддии мустақил африкаанс қоидаи V2 (феъл дар ҷойи дуюм) ва сохтори SVO (Мубтадо - Феъл - Пуркунанда)-ро риоя мекунад. Масалан: "Die werkers het die projek verwerp" (Коргарон лоиҳаро рад карданд). Бояд диққат дод, ки ҳангоми истифодаи замони гузашта бо феъли ёрирасони "het", феъли асосии маъноӣ ("verwerp") ба охири ҷумла мегузарад, ки ин сохтор ба сохтори тоҷикӣ шабоҳат пайдо мекунад. Дар ҷумлаҳои пайрав бошад, тамоми қисмҳои феълӣ ба охири ҷумла равона мешаванд. Тарҷумон бояд ин тағйироти синтаксисии динамикиро хуб донад, то аз сохтани ҷумлаҳои тарҷумашудаи сунъӣ ва барои гӯяндагони забони африкаанс нофаҳмо пешгирӣ намояд.
Сохторҳои муайянкунанда ва пайвандакҳои соҳибият
Дар забони тоҷикӣ яке аз унсурҳои калидии синтаксис ин сохтори изофӣ мебошад. Изофа ба воситаи бандаки "-и" исмро бо исми дигар ё сифат пайваст карда, муносибатҳои соҳибият, муайянкунандагӣ ва тавсифиро ифода мекунад (масалан: "китоби донишҷӯ", "ҳавои соф"). Ин сохтор дар забони африкаанс муодилҳои тамоман дигар дорад. Барои ифодаи соҳибият дар африкаанс ду усули асосӣ истифода мешавад: истифодаи ҳиссачаи соҳибияти "se" ё пешоянди "van".
Истифодаи ҳиссачаи "se" сохтори хеле маъмул ва табиӣ барои африкаанс аст, ки дар он соҳиб пеш аз ашёи мансуб меояд. Масалан: "die student se boek" (китоби донишҷӯ). Усули дуюм бо истифодаи пешоянди "van" сохта мешавад, ки ба сохтори англисии "of" шабеҳ аст: "die boek van die student". Барои сифатҳои муайянкунанда бошад, сифат пеш аз исм меояд ва вобаста ба мавқеъ ва намуди сифат метавонад пасванди "-e" қабул кунад: "die skoon lug" (ҳавои соф). Тарҷумон бояд ҳангоми тарҷумаи занҷирҳои мураккаби изофии тоҷикӣ ("дафтари хонандаи синфи даҳум") онҳоро ба таври дуруст ба сохторҳои қобили қабули африкаанс табдил диҳад, то оҳанги табиии забон нигоҳ дошта шавад.
Хусусиятҳои морфологии феълҳо ва дараҷаи тасриф
Дигар фарқияти ҷолиб ва муҳим дар морфологияи феълҳо зоҳир мешавад. Забони тоҷикӣ дорои системаи мураккаби тасрифи феълҳо аз рӯйи шахс ва шумора мебошад. Феълҳо дар тоҷикӣ дорои бандакҳои шахсии махсус мебошанд, ки ба шарофати онҳо ҳатто бе истифодаи ҷонишинҳои шахсӣ метавон муайян кард, ки кӣ амалро иҷро мекунад (масалан: "рафтам", "рафтӣ", "рафтем").
Забони африкаанс дар раванди ташаккули худ қариб тамоми системаи тасрифи феълиро, ки дар забони нидерландӣ мавҷуд буд, гум кардааст. Дар африкаанс феълҳо аз рӯйи шахс ва шумора тағйир намеёбанд. Шакли феъл барои тамоми ҷонишинҳо як хел мебошад (масалан: ek skryf, jy skryf, hy skryf, ons skryf - ман менависам, ту менависӣ, вай менависад, мо менависем). Ин соддашавӣ аз як тараф кори тарҷумонро осон кунад ҳам, аз тарафи дигар метавонад боиси гум шудани тобишҳои нозуки услубӣ гардад. Тарҷумон бояд диққат диҳад, ки маънои дақиқи шахс ва муносибати амал ҳамеша тавассути ҷонишинҳо ва контексти атроф дар забони африкаанс дуруст ифода ёбад.
Феномени инкори дугона ва истифодаи он дар африкаанс
Инкори дугона яке аз хусусиятҳои фарқкунанда ва муҳимтарини синтаксиси забони африкаанс мебошад. Дар аксари забонҳои германӣ, ба монанди англисӣ ё нидерландӣ, инкори дугона хатои грамматикӣ ҳисобида мешавад, аммо дар африкаанс ин қоидаи ҳатмист. Агар дар ҷумла калимаи инкории "nie" (на / не), "niks" (ҳеҷ чиз) ё "nooit" (ҳеҷ вақт) истифода шавад, дар охири ҷумла бояд ҳатман калимаи дуюми инкории "nie" guзошта шавад.
Барои мисол, ҷумлаи тоҷикии "Ман ҳеҷ гоҳ ин китобро нахондаам" дар забони африкаанс чунин сохта мешавад: "Ek het hierdie boek nooit gelees nie". Дар ин ҷо "nooit" (ҳеҷ гоҳ) инкори аввал ва "nie" дар охири ҷумла инкори дуюм аст. Барои ҷумлаи оддии "Ман намедонам", тарҷумаи африкаанс чунин хоҳад буд: "Ek weet nie". Аммо агар ҷумла дарозтар бошад: "Ek weet nie wat om te sê nie" (Ман намедонам чӣ гӯям). Риоя накардани ин қоидаи муҳим матни тарҷумашударо комилан носаҳеҳ ва аз ҷиҳати грамматикӣ хато нишон медиҳад. Тарҷумонҳое, ки аз забони тоҷикӣ тарҷума мекунанд, бояд ин хусусияти хосро ҳамеша дар хотир дошта бошанд, зеро дар тоҷикӣ инкор танҳо бо як пешванди феълӣ сохта мешавад.
Маҳаллисозии лексикӣ ва мушкилоти фарҳангӣ
Тарҷумаи калимаҳои фарҳангӣ ва мафҳумҳои миллӣ (реалияҳо) яке аз марҳилаҳои душвортарини кори тарҷумон аст. Забони тоҷикӣ дорои захираи бойи луғавии марбут ба анъанаҳо, расму оинҳо, дини ислом ва зиндагии кӯҳистонӣ мебошад. Калимаҳое ба монанди "ҳашар", "меҳмонхона" (ба маънои хонаи махсус барои меҳмонон дар ҳавлии тоҷикон), "суманак", "дастархон" дорои борномаи амиқи фарҳангӣ мебошанд.
Дар забони африкаанс, ки бештар дар муҳити кишоварзӣ ва шаҳрии Африқои Ҷанубӣ ташаккул ёфтааст, ин мафҳумҳо вуҷуд надоранд. Барои тарҷумаи онҳо тарҷумон бояд усулҳои гуногунро истифода барад:
- Тавсиф ва шарҳ: Фаҳмондани маънои калима тавассути чанд калимаи дигар. Масалан, "дастархон"-ро метавон ҳамчун "tradisionele eetlaken" (матои суннатии хӯрокхӯрӣ) шарҳ дод.
- Транслитератсия бо шарҳ: Навиштани калима бо ҳарфҳои лотинӣ (масалан, "sumanak") ва дар дохили қавс ё дар поёни саҳифа додани шарҳи мухтасари он.
- Ёфтани муодили наздик: Истифодаи калимае, ки дар фарҳанги ҳадаф вазифаи шабеҳро иҷро мекунад. Масалан, мафҳуми кӯмаки дастаҷамъонаи "ҳашар"-ро метавон бо мафҳумҳои ҳамкории ҷамоавӣ дар африкаанс (ба монанди "gemeenskaplike hulp") наздик кард.
Маслиҳатҳои амалӣ барои беҳтар кардани сифати тарҷума
Барои ба даст овардани тарҷумаи баландсифат ва касбӣ аз забони тоҷикӣ ба африкаанс риояи маслиҳатҳои зерин тавсия дода мешавад:
- Таҳлили сохтории ҷумлаҳои мураккаб: Ҷумлаҳои дарози тоҷикиро, ки дорои чанд ҷумлаи пайрав ва ибораҳои изофии пайдарпай мебошанд, пеш аз тарҷума ба қисмҳои мантиқии хурдтар тақсим кунед. Ин кор ба вам имкон медиҳад, ки сохтори SVO ва қоидаи V2-ро дар африкаанс дуруст татбиқ кунед.
- Истифодаи забони англисӣ ҳамчун кӯмак: Азбаски луғатҳои мустақими тоҷикӣ-африкаанс қариб вуҷуд надоранд, истифодаи луғатҳои тоҷикӣ-англисӣ ва англисӣ-африкаанс барои дақиқ кардани маънои калимаҳо ва истилоҳҳои махсус хеле муфид аст. Забони англисӣ ва африкаанс аз як оилаи забонҳо мебошанд, аз ин рӯ муодилҳои истилоҳоти техникӣ ва илмӣ дар байни онҳо ба осонӣ пайдо мешаванд.
- Таваҷҷуҳ ба зарфҳо ва тобишҳои замонӣ: Бо назардошти соддагии замонҳои феъл дар африкаанс, барои ифодаи тобишҳои нозуки замонӣ (масалан, замони ҳозираи давомдор ё гузаштаи дур) дар африкаанс аз зарфҳои вақт ба монанди "tans" (ҳозир) ё "alreeds" (аллакай) истифода баред.
- Санҷиши ниҳоии қоидаи инкори дугона: Ҳангоми таҳрири матни тайёршуда, ҳар як ҷумлаи инкориро алоҳида тафтиш кунед. Боварӣ ҳосил кунед, ки дар охири ҷумла "nie"-и дуюм фаромӯш нашудааст.
- Мутобиқсозии оҳанг ва услуб: Забони африкаанс нисбат ба забони тоҷикӣ сохтори мустақимтар ва кӯтоҳтарро меписандад. Аз ин рӯ, аз истифодаи ибораҳои аз ҳад зиёд расмӣ ва дароз, ки хоси услуби навиштани тоҷикӣ мебошанд, худдорӣ намоед ва кӯшиш кунед, ки матни тарҷума оҳанги табиӣ ва равон дошта бошад.