Terjimeçilik ylmy we sungaty, iki dürli dünýägaraýşyň, medeniýetiň we dil gurluşynyň arasynda köpri gurmakdyr. Gündogar we Günbatar medeniýetleriniň, şeýle hem Altaý we Ýewropa dil maşgalalarynyň özboluşly wekilleri bolan türkmen we island dilleriniň arasyndaky terjime amaly aýratyn çemeleşmäni talap edýär. Türkmen dili agglutinatiw (goşulmaly) dil bolup, altaý diller maşgalasyna degişlidir. Island dili bolsa flektiwen (bükülýän) we gadymy german dil gurluşyna eýe bolup, hindi-ýewropa diller maşgalasyna degişlidir. Bu iki dil gurluş taýdan biri-birinden örän tapawutlanýar. Terjime prosesinde lingwistik we medeni şertleriň dogry berilmegi üçin bu aýratynlyklary jikme-jik seljermek zerurdyr.
Sintaktik Tapawutlar we Söz Tertibi
Türkmen dilinden island diline terjime edilende ýüze çykýan ilkinji we iň esasy kynçylyk sözleriň tertibi (sintaksis) bilen baglanyşyklydyr. Türkmen dilinde standard söz tertibi SOV (Eýe + Dolandyryjy + Habar) görnüşindedir. Ýagny, işlik elmydama sözlemiň ahyrynda gelýär. Island dilinde bolsa iň köp ulanylýan we kada hasaplanýan gurluş SVO (Eýe + Habar + Dolandyryjy) tertibidir. Işlik esasy orunda durup, eýeden soň gelýär. Mysal üçin:
- Türkmençe: Men kitap okaýaryn. (SOV)
- Islandça: Ég les bók. (SVO)
Terjimeçi diňe bir sözleri däl, eýsem sözlemiň umumy logiki gurluşyny üýtgetmelidir. Uzyn, çylşyrymly we goşma sözlemleri terjime edende, türkmen dilindäki yzly-yzyna gelýän işlik goşulmalaryny we baglaýjylaryny island diliniň logiki yzygiderliligine laýyklykda gaýtadan gurmak zerurdyr. Şeýle edilmese, island dilindäki sözlem düşnüksiz ýa-da tebigy däl görner.
Agglutinasiýa we Fleksiýa: Sözleriň Ýasalmagy
Türkmen dili agglutinatiw häsiýete eýedir. Ýagny, bir köke yzly-yzyna dürli wezipeli goşulmalar goşulyp, täze sözler ýa-da grammatiki formalar döredilýär. Island dili bolsa flektiwen dildir we köp sanly bükülmeleri, şeýle hem grammatiki jynslary (erkek, aýal we orta jyns) ulanýar. Türkmen dilinde grammatiki jyns (rod) ýokdur. Island dilinde bolsa her bir at (predmet) belli bir jynsa degişlidir we sypatlar, sanlar şol jynsa görä üýtgeýär.
Mysal üçin, türkmen dilindäki "kitaplarymda" sözi "kitap" kökünden, "-lar" (köplük), "-ym" (degişlilik/ýöňkeme) we "-da" (wagt-orun düşüm) goşulmalaryndan ybaratdyr. Island dilinde bolsa bu düşünjeleri bermek üçin sözi bükmeli we prepozisiýalary (sözöňi goşulmalary) ulanmaly bolýar: "í bókunum mínum". Bu ýerde "í" (içinde) sözöňi bolup durýar, "bókunum" sözi bolsa "bók" (kitap) sözüniň köplük we datiw düşümindäki görnüşidir. Şonuň üçin terjimeçi her bir sözüň grammatiki wezipesini we goşulmalaryň aňladýan manysyny island diliniň degişli morfologiki gurluşlaryna dogry geçirmelidir.
Düşüm we Prepozisiýa Ulgamy
Türkmen dilinde 6 sany düşüm bar we olar sözüň yzyna goşulýan goşulmalar arkaly aňladylýar. Island dilinde bolsa 4 sany düşüm (nominatiw, akkuzatiw, datiw we genitiw) bar. Ýöne island diliniň iň çylşyrymly tarapy, düşümleriň ýörite prepozisiýalar (sözöňleri) arkaly dolandyrylmagydyr. Haýsy prepozisiýanyň haýsy düşüm bilen gelmelidigi berk kada laýyklykda kesgitlenýär.
Türkmen dilindäki çykyş düşüminiň goşulmasy (-dan/-den) island diline köplenç "frá" ýa-da "af" prepozisiýalary we datiw düşümi arkaly aňladylýar. Şonuň üçin göni terjime etmek mümkin däl. Terjimeçi island dilindäki işlikleriň we atlaryň haýsy düşümleri talap edýändigini gowy bilmelidir. Ýalňyş saýlanan prepozisiýa ýa-da düşüm sözlemiň manysyny doly üýtgedip biler.
Zamanlar we Işlik Formalary
Türkmen dilinde işlikleriň zamanlary we görnüşleri (aspektleri) örän baýdyr. Şeýle hem, türkmen dilinde işligiň subýektiw we obýektiw taraplaryny görkezýän goşulmalar köpdür. Island dilinde hem işlik ulgamy örän çylşyrymly bolup, ol ýerde güýçli we gowşak işlikler tapawutlandyrylýar. Island diliniň subjunktiw (şert-arzuw) formasy türkmen dilindäki degişli işlik formalaryna garanyňda has köp we dürli maksatlar üçin ulanylýar.
Işlikleri terjime edende, wagt aralygyny we hereketiň dowamlylygyny takyk bermek zerurdyr. Türkmen dilindäki geçmiş zaman we häzirki zaman ýaly gurluşlar island diline terjime edilende, kontekste görä island diliniň degişli işlik wagtyna uýgunlaşdyrylmalydyr. Şeýle-de, island dilindäki passiw we aktiw sesler türkmen dilindäki gaýtargysyz we gaýtargyly işlikler bilen sazlaşykly berilmelidir.
Medeni Tapawutlar we Frazeologizmler
Lingwistik kynçylyklardan başga-da, medeni aýratynlyklar terjimäniň hiline gönüden-göni täsir edýär. Türkmen medeniýeti köp babatda Gündogar medeniýeti, sähra durmuşy, atçylyk, halyçylyk we yslam däpleri bilen baglanyşyklydyr. Island medeniýeti bolsa Demirgazyk Ýewropa (skandinaw), wiking taryhy, deňizçilik, sowuk howa şertleri we gadymy sagalar bilen gurşalandyr. Şonuň üçin iki dilde-de diňe şol medeniýete mahsus bolan sözler we atlar (realiler) bar.
Türkmen dilindäki "sähra", "ýylgyn", "ak öý", "sakarat" ýaly sözleri we frazeologizmleri island diline göni terjime etmek mümkin däl. Bulary terjime edeniňizde, düşündirişli terjime usulyny ulanmak ýa-da island medeniýetinden ekwiwalent tapmak zerurdyr. Island dilindäki wiking taryhyndan we deňizçilikden gelýän idiomalar hem türkmen diline terjime edilende, türkmen okyjysyna düşnükli bolar ýaly medeni taýdan adaptasiýa edilmelidir.
Terjimeçiler üçin Esasy Maslahatlar
Türkmen dilinden island diline ýokary hilli terjime etmek üçin şu aşakdaky maslahatlara eýermek peýdalydyr:
- Konteksti Düýpli Seljeriň: Göni terjimeden gaça duruň. Her bir sözlemiň we abzasynyň aňladýan manysyny doly düşüniň we ony island dilinde nähili tebigy aýdylyp bilinjekdigini göz öňüne getiriň.
- Sözlük we Grammatiki Gözükdiriji Kitaplary Ulanyň: Island diliniň bükülme we düşüm ulgamy örän çylşyrymly bolany üçin, elmydama ygtybarly islandça-türkmençe/iňlisçe sözlüklerden we grammatiki gollanmalardan peýdalanyň.
- Medeni Ekwiwalentleri Tapyň: Medeni taýdan özboluşly bolan frazeologizmleri we nakyllary terjime edeniňizde, okyjynyň düşünmegi üçin medeni ekwiwalentleri gözläň ýa-da düşündiriş beriň.
- Island Diliniň Kada-Kanunlaryna Eýeriň: Island dili özüniň dil arassalygy (purizm) syýasaty bilen tanalýar. Täze tehnologik düşünjeleri we neologizmleri terjime edeniňizde, island dilindäki bar bolan ýa-da täze döredilen island sözlerini ulanmaga çalşyň, daşary ýurt sözlerini ulanmakdan gaça duruň.
- Gaýtadan Okap Çykyň: Terjime tamamlanandan soň, ony island diliniň sintaktik kada-kanunlaryna laýyk gelýändigini, sözlemleriň akymy we owazy taýdan dogrudygyny anyklamak üçin birnäçe gezek gaýtadan okaň.
Netijede, türkmen dilinden island diline terjime etmek diňe bir sözleri çalşyrmak däl, eýsem iki dürli dünýäniň arasynda medeni we lingwistik köpri gurmakdyr. Bu bolsa terjimeçiden çuňňur bilim, üns we ýokary hünär başarnygyny talap edýär.