Þýðingar á milli íslensku og bengölsku spanna brú á milli tveggja gjörólíkra málætta, menningarheima og landsvæða. Þótt bæði málin eigi rætur að rekja til indóevrópsku málaættarinnar, hafa þau þróast í algjörlega mismunandi áttir yfir árþúsundin. Íslenska er norðurgermanskt tungumál sem einkennist af fornum beygingarstrúktúr og varðveislu sögulegra málmynda, á meðan bengalska (einnig þekkt sem Bangla) er indóarískt tungumál með yfir 230 milljónir málhafa, aðallega í Bangladesh og Vestur-Bengal í Indlandi. Þessi grein fjallar um helstu áskoranir sem þýðendur standa frammi fyrir þegar þýtt er á milli þessara mála, málfræðilegan mun og hagnýt ráð til að tryggja nákvæmni og gæði.
Setningaskipan og orðaröð: SVO gegn SOV
Einn augljósasti munurinn á íslensku og bengölsku er setningaskipanin. Íslenska fylgir yfirleitt orðaröðinni SVO (frumlag - sögn - andlag), þar sem sögnin kemur á undan andlaginu (t.d. „Ég les bókina“). Bengalska fylgir hins vegar ströngu SOV-kerfi (frumlag - andlag - sögn), sem þýðir að sögnin er alltaf staðsett aftast í setningunni (t.d. „Ég bókina les“ eða Ami boi ti pori).
Fyrir þýðanda þýðir þetta að ekki er hægt að þýða setningar beint eða orð fyrir orð. Endurskipuleggja þarf alla setninguna til að hún hljómi eðlilega á málinu sem þýtt er á. Þetta krefst mikillar einbeitingar, sérstaklega í löngum og flóknum málsgreinum þar sem aðalsetningar og aukasetningar skarast. Þýðandi verður að átta sig á samhengi heildarinnar áður en hann byrjar að smíða setninguna á markmálinu.
Málfræðilegt kyn og flókin beygingarkerfi
Íslenska is þekkt fyrir flókið beygingarkerfi með fjórum föllum (nefnifall, þolfall, þágufall og eignarfall) og þremur málfræðilegum kynjum (karlkyn, kvenkyn og hvorugkyn). Nafnorð, lýsingarorð, fornöfn og töluorð beygjast öll í kyni, tölu og falli, sem gerir málið mjög nákvæmt en jafnframt flókið í vinnslu.
Bengalska er hins vegar laus við málfræðilegt kyn (grammatical gender) fyrir nafnorð og lýsingarorð á sama hátt og íslenska. Hún greinir ekki á milli „hann“, „hún“ eða „það“ í persónufornöfnum í þriðju persónu (fornafnið se er notað jafnt um karla og konur). Þetta getur valdið verulegum erfiðleikum þegar þýtt er úr íslensku yfir í bengölsku. Upplýsingar um kyn sögupersónu eða hlutar geta auðveldlega glatast ef þýðandinn gætir sín ekki á að koma þeim til skila með öðrum hætti, til dæmis með samhengisbætingum, nöfnum eða lýsandi orðum í bengölskunni.
Á hinn bóginn hefur bengalska sitt eigið flókna kerfi nafnorðabeyginga með beygingarendingum (clitics) sem tákna eign, staðsetningu eða stefnu, auk greina sem sýna ákveðni eða óákveðni (t.d. -ta eða -ti), svipað og hinn viðloðandi greinir í íslensku. Að auki notar bengalska flokkunarorð (classifiers) sem verður að nota með töluorðum eftir því hvers konar hlutur á í hlut (t.d. hvort hluturinn sé langur, flatur, kringlóttur eða lifandi vera).
Virðingarstig og félagslegur munur í sagnbeygingum
Á meðan íslenska er mjög jafnaðarmannslegt tungumál þar sem þérun hefur nánast alveg lagst af og allir eru ávarpaðir með nafni og í annarri persónu eintölu („þú“), er bengalska með mjög ítarlegt kerfi félagslegra virðingarstiga (honorifics). Í bengölsku eru þrjú mismunandi stig persónufornafna og sagnbeyginga í annarri og þriðju persónu:
- Formlegt/Kurteist (Apni): Notað til að sýna eldra fólki, ókunnugum, kennurum eða yfirmönnum virðingu. Sagnir fá sérstaka endingu sem samsvarar þessu stigi.
- Almennt/Hlutlaust (Tumi): Notað á milli vina, jafningja, fjölskyldumeðlima og þeirra sem maður þekkir vel.
- Nákomið/Óformlegt (Tui): Notað við mjög nána vini, börn, gæludýr eða stundum í reiði eða niðrandi samhengi.
Þegar þýtt er úr íslensku yfir í bengölsku verður þýðandinn að greina félagslegt samhengi textans nákvæmlega. Ef persóna í íslenskri sögu segir „Hvernig hefurðu það?“, verður þýðandinn að velja á milli Apni kemon achen? (formlegt), Tumi kemon acho? (almennt) eða Tui kemon achis? (nákomið). Rangt val getur gjörsamlega breytt tóni textans og gert hann dónalegan eða óeðlilegan í augum bengalskra lesenda. Þetta krefst djúps skilnings á félagslegum samskiptum í bengölskumælandi samfélögum.
Ritkerfi, stafsetning og hljóðfræðileg umritun
Íslenska notar latneska stafrófið með nokkrum séríslenskum bókstöfum (á, æ, ð, é, í, ó, ö, þ, ú, ý). Ritkerfið er hljóðrétt að miklu leyti, en hefur margar sögulegar ritháttarreglur. Bengalska notar hins vegar bengalska stafrófið (Bangla lipi), sem er atkvæðaskrift (abugida) af indverskum uppruna (skylt devanagari). Það inniheldur samsetta stafi (conjunct consonants) sem getur verið mjög flókið að læra og lesa fyrir þá sem ekki eru fæddir inn í málið.
Þegar þýtt er á milli þessara tungumála er umritun eiginnafna og erlendra heita stór áskorun. Mörg hljóð í íslensku (eins og hið óraddaða „l“ í „allt“, „þ“ eða sérhljóðar eilsk og „y“ og „au“) eiga sér enga beina samsvörun í bengölsku. Þýðendur þurfa því að nota nálgunarhljóð til að endurspegla framburðinn sem best. Sömuleiðis eru sérhljóðar og samhljóðar í bengölsku (eins og fráblásin samhljóð/aspirated consonants) sem ekki finnast í íslensku, sem gerir umritun yfir á íslensku sömuleiðis erfiða.
Menningarleg staðfæring og orðanotkun
Tungumál er spegill menningarinnar og umhverfisins. Íslenskt samfélag er mótað af norðlægri náttúru, kulda, sjávarútvegi, eldfjöllum og löngum bókmenntahefðum. Bengalskt samfélag er mótað af hitabeltisloftslagi, monsúnrigningum, stórfljótum, landbúnaði og ríkri sögu ljóðlistar, heimspeki og tónlistar. Þessi munur endurspeglast sterkt í orðaforðanum.
Til dæmis á íslenska fjölmörg orð yfir snjó, ís, veðurfar, vinda og sjómennsku sem eiga sér enga beina þýðingu í bengölsku þar sem snjór er nánast óþekkt fyrirbæri í daglegu lífi flestra málhafa. Á hinn bóginn hefur bengalska flókin heiti yfir fjölskyldutengsl (t.d. eru til mismunandi orð yfir föðurbróður, móðurbróður, föðursystur og móðursystur) sem íslenska flokkar einfaldlega sem „frænda“ eða „frænku“. Sömuleiðis eru heiti yfir staðbundinn mat, hátíðir (eins og Durga Puja) og trúarleg hugtök oft óþýðanleg á íslensku án ítarlegra útskýringa.
Góður þýðandi verður því að stunda staðfæringu (localization) frekar en hráa þýðingu til að tryggja að menningarlegir brandarar, líkingamál, myndmál og tilfinningar skili sér rétt á milli lesenda í Reykjavík og Dhaka eða Kolkata.
Hagnýt ráð fyrir árangursríkar þýðingar
- Varist millimálaþýðingar (Pivot Translation): Oft er þýtt úr íslensku yfir í ensku og þaðan yfir í bengölsku vegna skorts á þýðendum sem ná tökum á báðum málum. Þótt þetta sé stundum nauðsynlegt, getur það leitt til þess að mikilvæg blæbrigði og tónn glatist. Ef millimál er notað er mikilvægt að endanlegur texti sé yfirfarinn af einhverjum sem skilur íslenska frumtextann.
- Kortleggðu félagsleg samskipti: Áður en byrjað er að þýða samræður eða persónulega texta skal greina samband persónanna til að velja rétt virðingarstig (Apni, Tumi eða Tui) í bengölsku.
- Skildu menninguna á bak við orðin: Kynnið ykkur félagslegar venjur, matarmenningu, trúarbrögð og landafræði beggja landa til að forðast vandræðalegar misskilningsþýðingar.
- Lestu þýðinguna upphátt: Sérstaklega í bengölsku skiptir hrynjandi og flæði málsins miklu máli. Upplestur getur fljótt afhjúpað stirðar setningar sem stafa af því að orðaröðinni hefur ekki verið breytt nóg.
- Smíðið orðasöfn og glósur: Þar sem hugtök eins og „snjór“ eða „monsún“ koma fyrir, skal koma sér saman um staðlaðar þýðingar eða útskýringar snemma í ferlinu til að tryggja samræmi.