ການແປພາສາລະຫວ່າງສອງພາສາທີ່ມີຕົ້ນກຳເນີດ ແລະ ໂຄງສ້າງທີ່ແຕກຕ່າງກັນຢ່າງສິ້ນເຊີງ ເຊັ່ນ ພາສາລາວ ແລະ ພາສາຄິນຢາຣວັນດາ (Kinyarwanda) ແມ່ນວຽກງານທີ່ມີຄວາມທ້າທາຍສູງ ແຕ່ກໍມີຄວາມໝາຍຄວາມສຳຄັນໃນຍຸກໂລກາພິວັດ. ພາສາລາວເປັນພາສາໃນຕະກູນໄທ-ກະໄດ (Tai-Kadai) ທີ່ມີລັກສະນະເປັນພາສາຄຳໂດດ (Analytic Language) ແລະ ມີສຽງວັນນະຍຸດ (Tonal Language) ໃນຂະນະທີ່ພາສາຄິນຢາຣວັນດາ ເປັນພາສາໃນຕະກູນບານຕູ (Bantu) ທີ່ເວົ້າໂດຍປະຊາກອນສ່ວນໃຫຍ່ໃນປະເທດຣູວັນດາ (Rwanda) ແລະ ບາງສ່ວນຂອງປະເທດໃກ້ຄຽງ ເຊິ່ງມີລັກສະນະເປັນພາສາຄຳຕິດຕໍ່ (Agglutinative Language) ທີ່ໃຊ້ລະບົບຄຳນຳໜ້າ ແລະ ການຜັນຄຳຢ່າງຊັບຊ້ອນ. ການເຂົ້າໃຈຄວາມແຕກຕ່າງເຫຼົ່ານີ້ ຈຶ່ງເປັນຫົວໃຈສຳຄັນໃນການຖ່າຍທອດຄວາມໝາຍຈາກພາສາຕົ້ນທາງໄປຫາພາສາປາຍທາງຢ່າງຖືກຕ້ອງ ແລະ ເປັນທຳມະຊາດ.
ຄວາມເຂົ້າໃຈພື້ນຖານກ່ຽວກັບພາສາລາວ ແລະ ພາສາຄິນຢາຣວັນດາ
ພາສາລາວມີລະບົບສຽງວັນນະຍຸດທີ່ຊ່ວຍແຍກຄວາມໝາຍຂອງຄຳສັບ. ການອອກສຽງສູງ, ຕ່ຳ, ສາມັນ, ເອກ, ໂທ ຈະເຮັດໃຫ້ຄຳທີ່ມີຮູບຂຽນຄ້າຍຄືກັນມີຄວາມໝາຍຕ່າງກັນຢ່າງສິ້ນເຊີງ. ສ່ວນພາສາຄິນຢາຣວັນດາ ເຖິງວ່າຈະເປັນພາສາທີ່ມີລະບົບສຽງສູງຕ່ຳ (Tonal/Pitch Accent) ເຊັ່ນດຽວກັນ ແຕ່ລະບົບການນຳໃຊ້ສຽງສູງຕ່ຳຂອງມັນຈະກ່ຽວຂ້ອງກັບການຜັນໄວຍາກອນ ແລະ ເນັ້ນໜັກພະຍາງຫຼາຍກວ່າການກຳນົດຄວາມໝາຍຂອງຄຳສັບດ່ຽວໆຄືກັບພາສາລາວ. ນອກຈາກນັ້ນ, ພາສາລາວບໍ່ມີການປ່ຽນຮູບຄຳສັບເພື່ອສະແດງພົດ (ເອກະພົດ/ພະຫູພົດ) ຫຼື ເພດ ແຕ່ໃຊ້ການເຕີມຄຳອື່ນໆ ຫຼື ໃຊ້ຄຳຊີ້ບອກແທນ. ສ່ວນພາສາຄິນຢາຣວັນດາ ຈະໃຊ້ລະບົບການຜັນຄຳນຳໜ້າ (Prefixes) ຢ່າງເປັນລະບົບ ເຊິ່ງເຮັດໃຫ້ຮູບຮ່າງຂອງຄຳສັບປ່ຽນແປງໄປຕາມບົດບາດໃນປະໂຫຍກ.
ໂຄງສ້າງໄວຍາກອນ ແລະ ຄວາມແຕກຕ່າງທາງດ້ານໂຄງສ້າງປະໂຫຍກ
ໂຄງສ້າງໄວຍາກອນແມ່ນໜຶ່ງໃນອຸປະສັກໃຫຍ່ທີ່ສຸດສຳລັບນັກແປ. ພາສາລາວມີໂຄງສ້າງປະໂຫຍກແບບ ປະທານ-ກິລິຍາ-ກຳ (Subject-Verb-Object ຫຼື SVO) ແລະ ບໍ່ມີການຜັນປ່ຽນຮູບຮ່າງຂອງຄຳສັບເພື່ອສະແດງເພດ, ພົດ ຫຼື ກາລະ (Tense). ທຸກຢ່າງແມ່ນຖືກກຳນົດໂດຍຄຳຊ່ວຍ ຫຼື ບໍລິບົດຂອງປະໂຫຍກ. ໃນທາງກົງກັນຂ້າມ, ພາສາຄິນຢາຣວັນດາ ເຖິງວ່າຈະມີໂຄງສ້າງພື້ນຖານແບບ SVO ເຊັ່ນດຽວກັນ ແຕ່ລະບົບໄວຍາກອນຂອງມັນມີຄວາມຊັບຊ້ອນກວ່າຫຼາຍ ໂດຍສະເພາະການໃຊ້ຄຳນຳໜ້າ (Prefixes) ແລະ ຄຳຕໍ່ທ້າຍ (Suffixes) ເຂົ້າກັບຄຳກິລິຍາ ແລະ ຄຳນາມ ເພື່ອບອກໜ້າທີ່ທາງໄວຍາກອນ.
ຕົວຢ່າງເຊັ່ນ, ໃນພາສາລາວ ເຮົາພຽງແຕ່ຕື່ມຄຳວ່າ "ກຳລັງ" ຫຼື "ໄດ້" ເພື່ອບອກເວລາ ແຕ່ໃນພາສາຄິນຢາຣວັນດາ ຄຳກິລິຍາໜຶ່ງຄຳຈະຖືກຜັນປ່ຽນຮູບຮ່າງໂດຍການຕື່ມຄຳນຳໜ້າທີ່ສະແດງເຖິງປະທານ, ເວລາ, ແລະ ແມ່ນແຕ່ກຳຂອງປະໂຫຍກ ເຂົ້າມາຮ່ວມກັນເປັນຄຳດຽວ. ນີ້ໝາຍຄວາມວ່ານັກແປບໍ່ສາມາດແປແບບຄຳຕໍ່ຄຳໄດ້ ແຕ່ຕ້ອງວິເຄາະໂຄງສ້າງທັງໝົດຂອງປະໂຫຍກລາວ ແລ້ວຈຶ່ງສ້າງປະໂຫຍກໃໝ່ໃນພາສາຄິນຢາຣວັນດາ ທີ່ມີຄວາມໝາຍຄົບຖ້ວນຕາມຫຼັກໄວຍາກອນຂອງເຂົາເຈົ້າ. ການແປແບບຄຳຕໍ່ຄຳໃນກໍລະນີນີ້ຈະເຮັດໃຫ້ປະໂຫຍກປາຍທາງບໍ່ສາມາດອ່ານເຂົ້າໃຈໄດ້ເລີຍ.
ລະບົບຫົວໜ່ວຍນາມ (Noun Classes) ໃນພາສາຄິນຢາຣວັນດາ ແລະ ການປຽບທຽບກັບພາສາລາວ
ໜຶ່ງໃນເອກະລັກທີ່ໂດດເດັ່ນ ແລະ ຊັບຊ້ອນທີ່ສຸດຂອງພາສາຄິນຢາຣວັນດາ ແມ່ນລະບົບຫົວໜ່ວຍນາມ ຫຼື "Noun Classes". ພາສານີ້ແບ່ງຄຳນາມອອກເປັນ 16 ຫາ 18 ກຸ່ມ ຫຼື ຫ້ອງນາມ ໂດຍແບ່ງຕາມລັກສະນະຂອງສິ່ງຂອງ ເຊັ່ນ: ຄົນ, ສັດ, ພືດ, ເຄື່ອງມື, ສະຖານທີ່ ແລະ ແນວຄິດນາມມະທຳ. ແຕ່ລະກຸ່ມຈະມີຄຳນຳໜ້າ (Noun Class Prefix) ທີ່ສະເພາະເຈາະຈົງ.
Alternative ຂອງລະບົບນີ້ແມ່ນ ເມື່ອຄຳນາມຢູ່ໃນກຸ່ມໃດໜຶ່ງ ຄຳຄຸນນາມ, ຄຳແທນນາມ, ແລະ ຄຳກິລິຍາທີ່ກ່ຽວຂ້ອງໃນປະໂຫຍກນັ້ນ ກໍຕ້ອງໄດ້ຮັບການປ່ຽນແປງຄຳນຳໜ້າໃຫ້ສອດຄ່ອງກັບຄຳນາມນັ້ນໆນຳ (Agreement/Concord). ສິ່ງນີ້ແຕກຕ່າງຈາກພາສາລາວຢ່າງສິ້ນເຊີງ ເຊິ່ງພາສາລາວໃຊ້ "ຄຳລັກສະນະນາມ" (Classifiers) ໃນການຈັດກຸ່ມນາມ ເຊັ່ນ: ຄົນ, ໂຕ, ຫົວ, ເຫຼັ້ມ, ຫຼັງ ເປັນຕົ້ນ ແລະ ຄຳລັກສະນະນາມເຫຼົ່ານີ້ຈະບໍ່ມີຜົນຕໍ່ການປ່ຽນແປງຮູບຮ່າງຂອງຄຳອື່ນໆໃນປະໂຫຍກ. ນັກແປຕ້ອງມີຄວາມຊ່ຽວຊານໃນການກຳນົດກຸ່ມນາມໃນພາສາຄິນຢາຣວັນດາ ເພື່ອຫຼີກເວັ້ນຄວາມຜິດພາດທາງໄວຍາກອນທີ່ອາດເຮັດໃຫ້ຜູ້ອ່ານຮູ້ສຶກບໍ່ເປັນທຳມະຊາດ ຫຼື ເຂົ້າໃຈຜິດ.
ການສະແດງການເວລາ (Tense) ແລະ ລັກສະນະການ (Aspect)
ໃນການແປພາສາລາວເປັນພາສາຄິນຢາຣວັນດາ ການກຳນົດເວລາ ແລະ ລັກສະນະຂອງການກະທຳແມ່ນສິ່ງທີ່ຕ້ອງລະມັດລະວັງ. ພາສາລາວບໍ່ມີການຜັນກິລິຍາຕາມເວລາ ແຕ່ໃຊ້ຄຳບອກເວລາ ເຊັ່ນ: "ມື້ວານນີ້", "ມື້ອື່ນ", "ແແລ້ວ", "ກຳລັງ" ເພື່ອຊ່ວຍບອກບໍລິບົດ. ຢ່າງໃດກໍຕາມ, ພາສາຄິນຢາຣວັນດາ ມີລະບົບກາລະ (Tense) ທີ່ລະອຽດຫຼາຍ ໂດຍແບ່ງເວລາໃນອະດີດ ແລະ ອະນາຄົດອອກເປັນຫຼາຍລະດັບ ເຊັ່ນ: ອະດີດທີ່ຫາກໍເກີດຂຶ້ນ (Immediate Past), ອະດີດຂອງມື້ນີ້ (Recent Past), ແລະ ອະດີດທີ່ດົນນານມາແລ້ວ (Remote Past). ເຊັ່ນດຽວກັນກັບອະນາຄົດ ກໍມີການແບ່ງໃນລັກສະນະຄ້າຍຄືກັນ.
ດັ່ງນັ້ນ, ເມື່ອນັກແປພົບປະໂຫຍກພາສາລາວທີ່ວ່າ "ຂ້ອຍກິນເຂົ້າແລ້ວ" ນັກແປຕ້ອງພິຈາລະນາຈາກບໍລິບົດອ້ອມຂ້າງວ່າ ເຫດການນັ້ນເກີດຂຶ້ນຕອນໃດກັນແທ້ ເພື່ອຈະເລືອກໃຊ້ຮູບແບບການຜັນກິລິຍາໃນພາສາຄິນຢາຣວັນດາ ໃຫ້ຖືກຕ້ອງກັບຄວາມເປັນຈິງ. ຫາກເລືອກໃຊ້ກາລະຜິດ ຄວາມໝາຍອາດຈະບິດເບືອນ ຫຼື ເຮັດໃຫ້ເກີດຄວາມສັບສົນແກ່ຜູ້ຮັບສານໄດ້. ນອກຈາກນີ້ ຍັງມີເລື່ອງຂອງລັກສະນະການ (Aspect) ເຊັ່ນ ເຫດການທີ່ເກີດຂຶ້ນເປັນປະຈຳ ຫຼື ເຫດການທີ່ກຳລັງດຳເນີນຢູ່ ເຊິ່ງມີຮູບແບບໄວຍາກອນສະເພາະໃນພາສາຄິນຢາຣວັນດາ.
ບໍລິບົດທາງດ້ານວັດທະນະທຳ ແລະ ການປັບໃຊ້ຄຳສັບໃຫ້ເໝາະສົມ
ການແປພາສາບໍ່ແມ່ນພຽງແຕ່ການປ່ຽນຄຳສັບຈາກພາສາໜຶ່ງໄປເປັນອີກພາສາໜຶ່ງ ແຕ່ແມ່ນການຖ່າຍທອດວັດທະນະທຳ. ປະເທດລາວ ແລະ ປະເທດຣູວັນດາ ມີພື້ນຖານທາງດ້ານປະຫວັດສາດ, ສາສະໜາ, ຄວາມເຊື່ອ ແລະ ວິຖີຊີວິດທີ່ແຕກຕ່າງກັນຢ່າງຫຼວງຫຼາຍ. ຄຳສັບຫຼາຍຄຳໃນພາສາລາວທີ່ກ່ຽວຂ້ອງກັບພຸດທະສາສະໜາ, ຮີດຄອງປະເພນີທ້ອງຖິ່ນ ຫຼື ອາຫານການກິນ ເຊັ່ນ: "ບຸນພະເວດ", "ສິນຫ້າ", "ຕັກບາດ" ຫຼື "ຕຳໝາກຮຸ່ງ" ຈະບໍ່ມີຄຳສັບທີ່ກົງກັນໂດຍກົງໃນພາສາຄິນຢາຣວັນດາ. ເຊັ່ນດຽວກັນ, ແນວຄິດກ່ຽວກັບໂຄງສ້າງຄອບຄົວ ແລະ ຄວາມສຳພັນທາງສັງຄົມໃນຣູວັນດາກໍມີຄຳສັບສະເພາະທີ່ບໍ່ມີໃນພາສາລາວ.
ໃນກໍລະນີນີ້, ນັກແປມືອາຊີບຕ້ອງເລືອກໃຊ້ເຕັກນິກການແປທີ່ເໝາະສົມ ເຊັ່ນ: ການທັບສັບແລ້ວຂຽນຄຳອະທິບາຍເພີ່ມເຕີມ, ການແປແບບອະທິບາຍຄວາມໝາຍ (Paraphrasing), ຫຼື ການຊອກຫາສິ່ງທີ່ມີຄວາມໝາຍໃກ້ຄຽງກັນໃນວັດທະນະທຳຣູວັນດາ ເພື່ອໃຫ້ຜູ້ອ່ານປາຍທາງສາມາດເຂົ້າໃຈໄດ້ງ່າຍທີ່ສຸດ ໂດຍບໍ່ເຮັດໃຫ້ເນື້ອຫາຕົ້ນສະບັບສູນເສຍຄຸນຄ່າທາງດ້ານວັດທະນະທຳ. ການຮັກສາຄວາມສົມດຸນລະຫວ່າງຄວາມຖືກຕ້ອງຂອງຂໍ້ມູນ ແລະ ຄວາມເຂົ້າໃຈງ່າຍຂອງຜູ້ອ່ານແມ່ນສິ່ງທີ່ນັກແປຕ້ອງຄຳນຶງເຖິງສະເໝີ.
ຄຳແນະນຳ ແລະ ເຕັກນິກການແປພາສາລາວເປັນພາສາຄິນຢາຣວັນດາຢ່າງມີປະສິດທິພາບ
ເພື່ອໃຫ້ໄດ້ບົດແປທີ່ມີຄຸນນະພາບສູງ ແລະ ມີຄວາມເປັນມືອາຊີບ ນັກແປຄວນປະຕິບັດຕາມຫຼັກການ ແລະ ຄຳແນະນຳດັ່ງຕໍ່ໄປນີ້:
- ການສ້າງຄຳສັບຄັງ (Glossary): ເນື່ອງຈາກການແປລະຫວ່າງສອງພາສານີ້ຍັງບໍ່ທັນມີເຄື່ອງມືແປພາສາອັດຕະໂນມັດທີ່ມີປະສິດທິພາບສູງເທື່ອ, ການສ້າງຄັງຄຳສັບສະເພາະ ແລະ ຄູ່ມືຄຳສັບທີ່ຖືກຕ້ອງຈຶ່ງເປັນສິ່ງຈຳເປັນຢ່າງຍິ່ງ ເພື່ອຄວາມເປັນເອກະພາບຂອງບົດແປ.
- ...ການເນັ້ນໃສ່ຄວາມໝາຍຫຼາຍກວ່າຮູບແບບຄຳສັບ: ຫຼີກເວັ້ນການແປແບບກົງໂຕ (Literal Translation) ໂດຍໃຫ້ຄວາມສຳຄັນກັບການຖ່າຍທອດ "ຄວາມຄິດ" ແລະ "ຄວາມໝາຍທີ່ແທ້ຈິງ" ຂອງຜູ້ຂຽນຕົ້ນສະບັບ.
- ການຮຽນຮູ້ໄວຍາກອນລະບົບນາມ ແລະ ການຜັນກິລິຍາ: ນັກແປຕ້ອງມີຄວາມເຂົ້າໃຈຢ່າງເລິກເຊິ່ງກ່ຽວກັບ 16 ຫ້ອງນາມ ແລະ ການປ່ຽນແປງຮູບຮ່າງຂອງຄຳສັບໃນພາສາຄິນຢາຣວັນດາ ເພື່ອບໍ່ໃຫ້ເກີດຄວາມຜິດພາດທາງດ້ານໂຄງສ້າງ.
- ການກວດທານໂດຍເຈົ້າຂອງພາສາ (Native Proofreading): ຂັ້ນຕອນສຸດທ້າຍທີ່ມີຄວາມສຳຄັນຫຼາຍແມ່ນການໃຫ້ເຈົ້າຂອງພາສາຄິນຢາຣວັນດາ ເປັນຜູ້ກວດທານບົດແປ ເພື່ອຮັບປະກັນວ່າພາສາທີ່ໃຊ້ມີຄວາມສະຫຼະສະລວຍ, ເປັນທຳມະຊາດ ແລະ ເໝາະສົມກັບບໍລິບົດທ້ອງຖິ່ນ.
ສະຫຼຸບແລ້ວ, ການແປພາສາຈາກພາສາລາວເປັນພາສາຄິນຢາຣວັນດາ ເປັນທັງສາດ ແລະ ສິນ ທີ່ຕ້ອງການຄວາມຮູ້ຄວາມເຂົ້າໃຈທາງດ້ານພາສາສາດ ແລະ ວັດທະນະທຳຢ່າງເລິກເຊິ່ງ. ນັກແປທີ່ປະສົບຄວາມສຳເລັດແມ່ນຜູ້ທີ່ສາມາດຂ້າມຜ່ານຂີດຈຳກັດທາງດ້ານໂຄງສ້າງໄວຍາກອນທີ່ແຕກຕ່າງກັນ ແລະ ສາມາດເຊື່ອມໂຍງສອງໂລກວັດທະນະທຳເຂົ້າກັນໄດ້ຢ່າງກົມກືນ. ການຮຽນຮູ້ຢ່າງຕໍ່ເນື່ອງ ແລະ ການປະຕິບັດຕົວຈິງຢ່າງສະໝໍ່າສະເໝີຈະຊ່ວຍພັດທະນາທັກສະການແປລະຫວ່າງສອງພາສານີ້ໃຫ້ກ້າວຂຶ້ນສູ່ລະດັບສາກົນໄດ້ຢ່າງແນ່ນອນ.