Преведувањето меѓу два словенски јазика на прв поглед може да изгледа едноставно поради заедничките корени, сличната лексика и споделената историска позадина. Сепак, преводот од македонски (јужнословенски јазик) на чешки (западнословенски јазик) крие голем број јазични стапици, граматички дивергенции и културни специфики кои бараат исклучителна стручност и длабоко познавање на двата јазични системи. Како дел од различни подгрупи на словенското јазично семејство, овие два јазика тргнале по различни развојни патеки – македонскиот развил аналитичка структура со губење на падежите и воведување на член, додека чешкиот го задржал класичниот сложен синтетички карактер со богат падежен систем.
Падежниот систем на чешкиот наспроти аналитичкиот македонски јазик
Најголемиот структурен предизвик при преводот од македонски на чешки јазик лежи во падежниот систем. Македонскиот јазик е речиси целосно аналитички јазик кој ги изразува односите меѓу зборовите во реченицата со помош на предлози (како што се „на“, „со“, „зад“, „пред“ итн.) и фиксен редослед на зборовите. Од друга страна, чешкиот јазик е високосинтетички јазик со седум активни падежи во еднина и множина (номинатив, генитив, датив, акузатив, вокатив, локатив и инструментал).
Преведувачот мора да биде исклучително внимателен при трансформирањето на македонските предлошки конструкции во соодветните чешки падежни форми. На пример, македонскиот предлог „на“ може да има десетици различни преводни еквиваленти во чешкиот јазик, во зависност од тоа дали означува припадност (каде што во чешкиот се користи генитив), насока (каде што се користи акузатив со предлог) или пак примател на дејството (каде што се користи чист датив). Едноставната македонска реченица „Му ја дадов книгата на професорот“ на чешки се преведува без предлогот „на“, користејќи ја дативната форма на именката: „Dal jsem knihu profesorovi“. Неправилниот избор на падежно продолжение во чешкиот јазик не само што звучи неприродно, туку може целосно да го смени значењето на реченицата.
Определеноста и членовите: Како да се компензира нивното отсуство?
Македонскиот јазик е единствениот словенски јазик (заедно со бугарскиот) кој има развиено систем на постпозитивни детерминативни членови (-от, -та, -то, -те; -ов, -ва, -во, -ве; -он, -на, -но, -не). Чешкиот јазик, како и повеќето други словенски јазици, нема граматички член. Ова создава асиметрија во пренесувањето на категоријата определеност/неопределеност.
При преведување од македонски на чешки, определеноста која во македонскиот е јасно маркирана преку член мора да се пренесе со алтернативни синтаксички и лексички средства. Ова најчесто се постигнува преку:
- Показателни заменки: Често се користат заменките ten, ta, to (во соодветниот падеж) за да се нагласи дека се работи за конкретен, веќе споменат објект. На пример, „книгата“ може да се преведе како „ta kniha“. Сепак, претераната употреба на овие заменки во чешкиот текст може да го направи стилот тежок и неприроден.
- Редослед на зборовите (актуелна поделба на реченицата): Во чешкиот јазик, познатите информации (темата) обично се ставаат на почетокот на реченицата, додека новите информации (ремата) се позиционираат на крајот. Со правилно менаџирање на редоследот на зборовите, преведувачот може јасно да сугерира дали именката е определена или неопределена без употреба на дополнителни зборови.
Замката на „лажните пријатели“ (Faux Amis)
Поради заедничкото словенско потекло, македонскиот и чешкиот јазик споделуваат огромен фонд на зборови кои звучат речиси идентично или се пишуваат многу слично, но имаат сосема различни значења. Овие зборови се познати како „лажни пријатели на преведувачот“ и претставуваат постојана опасност за недоволно искусните преведувачи.
Некои од најистакнатите примери на лажни пријатели меѓу овие два јазика вклучуваат:
- Град (Grad) наспроти Hrad: Во македонскиот јазик, „град“ означува урбана средина (на чешки: město). Меѓутоа, чешкиот збор hrad означува замок или тврдина. Исто така, македонскиот збор „град“ како временска непогода (лед) на чешки се преведува како kroupy.
- Стол (Stol) наспроти Stůl: Во македонскиот јазик, „стол“ е парче мебел за седење (на чешки: židle). На чешки јазик, зборот stůl означува маса (на македонски: маса).
- Воња (Vonja) наспроти Vůně: Во македонскиот јазик, „воња“ има негативна конотација и означува непријатен мирис, смрдеа. Напротив, чешкиот збор vůně означува пријатен мирис, парфем или арома (на македонски: мирис, арома). Непријатниот мирис на чешки се изразува со зборот zápach.
- Ужасен наспроти Úžasný: Додека во македонскиот „ужасен“ значи нешто исклучително лошо, страшно и негативно, чешкиот збор úžasný е позитивен суперлатив кој означува прекрасен, неверојатен или извонреден.
Секогаш кога преведувачот ќе наиде на збор што изгледа познато, тој мора двојно да го провери неговото значење во контекстот на целната реченица за да избегне смешни или критични грешки при преводот.
Глаголски систем и изразување на времето и видот
Словенските јазици се карактеризираат со категоријата глаголски вид (свршени и несвршени глаголи). И македонскиот и чешкиот јазик строго ја разликуваат оваа категорија, но начинот на кој се конструираат речениците во минато и идно време се разликува. Македонскиот јазик има развиено исклучително богат систем на минати времиња (минато определено несвршено, минато определено свршено, минато неопределено, предминато време) и посебни конструкции со помошните глаголи „има“ и „сум“ (на пр. „имам направено“). Чешкиот јазик го поедноставил својот систем на времиња и користи само едно минато време (претерит), потпирајќи се главно на глаголскиот вид за да ги изрази нијансите на завршеност, траење или повторливост на дејството.
Преведувањето на македонското минато време бара внимателна анализа на контекстот. На пример, разликата меѓу „пишував“ (минато определено несвршено) и „напишав“ (минато определено свршено) во чешкиот јазик се пренесува преку видовите глаголи: psal jsem (несвршен вид) и napsal jsem (свршен вид). Исто така, македонските конструкции со „има/нема“ за изразување на егзистенцијалност („Во градот има многу паркови“) на чешки се преведуваат со специфични реченични структури кои често го користат глаголот být (да се биде) во трето лице: „Ve městě je mnoho parků“ или со користење на реченици каде што подметот е на крајот.
Практични совети за успешна локализација на чешки јазик
За да се постигне висок квалитет при преводот од македонски на чешки, професионалните преведувачи треба да се придржуваат до следниве клучни препораки:
- Темелна анализа на реченичната синтакса: Никогаш не преведувајте збор за збор. Бидејќи чешкиот јазик има слободен редослед на зборови кој зависи од логичкиот акцент (тема и рема), потребно е реченицата да се преструктурира за да звучи природно за чешкиот мајчин говорник.
- Внимавајте на официјалниот тон (Тикање и Викање): И во двата јазика постои формално обраќање (Вие / Вы). Сепак, границите на пријателското обраќање (Ти / Ty) се разликуваат во деловната култура. Чешкиот деловен бонтон е често поконзервативен, па затоа е побезбедно да се задржи формалниот тон (vykání) освен ако не е поинаку наведено во насоките за локализација.
- Користење на напредни преведувачки алатки и корпуси: Секогаш користете го Чешкиот национален корпус (Český národní korpus) за проверка на колокациите и фреквенцијата на употреба на одредени фрази. Ова е особено корисно за проверка дали одреден превод звучи автентично во современиот чешки јазик.
- Внимание со дијакритичките знаци: Чешкиот правопис користи голем број дијакритички знаци (háček како š, č, ž, ř, ť, ď, ň и čárka како á, é, í, ó, ú, ý, како и kroužek ů). Нивното испуштање или погрешно поставување се смета за сериозна правописна грешка и може да ја промени смислата на зборот (на пр. drahá значи скапа, додека dráha значи патека или железница).
Крајниот резултат на еден успешен превод од македонски на чешки јазик е текст кој не изгледа како превод, туку како оригинално напишан на чешки јазик. Преку совладување на разликите во падежите, вештото компензирање на определеноста и избегнувањето на лажните пријатели, преведувачите можат да овозможат прецизна, ефикасна и културно соодветна комуникација меѓу македонските и чешките говорители.