Даяаршил нэмэгдэж буй өнөө үед олон улсын харилцаа, худалдаа, соёлын солилцооны хүрээнд монгол хэлнээс словени хэл рүү чиглэсэн орчуулгын хэрэгцээ аажмаар нэмэгдэж байна. Хэдийгээр эдгээр хоёр хэл нь гарал үүсэл, хэл шинжлэлийн бүлгийн хувьд тэс өөр боловч мэргэжлийн түвшинд үнэн зөв хөрвүүлэх нь хоёр орны хамтын ажиллагаанд чухал үүрэг гүйцэтгэдэг. Монгол хэл нь Алтай язгуурын монгол хэлний бүлэгт багтдаг, залгамал бүтэцтэй хэл бол словени хэл нь Энэтхэг-Европ язгуурын славян хэлний бүлэгт хамаарагддаг, хувирал бүхий бүтэцтэй хэл юм. Энэхүү өгүүлэлд хоёр хэлний хооронд орчуулга хийх явцад тулгардаг гол бэрхшээлүүд, синтаксис болон морфологийн ялгаа, соёлын нутагшуулалт болон мэргэжлийн орчуулагчдад зориулсан үр дүнтэй зөвлөмжүүдийг дэлгэрэнгүй авч үзэх болно.
1. Өгүүлбэрийн Бүтэц ба Синтаксисын Өөрчлөлт (SOV-оос SVO-руу)
Монгол ба словени хэлний хамгийн том ялгаа нь өгүүлбэрийн гишүүдийн дараалал буюу синтаксисын бүтэц юм. Монгол хэл нь SOV буюу "Эзэн бие - Тусагдахуун - Өгүүлэхүүн" гэсэн бүтэцтэй. Өөрөөр хэлбэл, өгүүлбэрийн гол үйл үг үргэлж өгүүлбэрийн төгсгөлд ордог. Харин словени хэл нь үндсэндээ SVO буюу "Эзэн бие - Өгүүлэхүүн - Тусагдахуун" гэсэн бүтцийг баримталдаг. Словени хэлэнд өгүүлбэрийн бүтэц харьцангуй чөлөөтэй байж болох ч үндсэн утга санааг илэрхийлэхэд үйл үг нь эзэн биеийн дараа орох нь хамгийн элбэг бөгөөд зүй тогтолтой байдаг.
Орчуулга хийхдээ үг тус бүрээр нь шууд хөрвүүлэх нь өгүүлбэрийн утгыг бүрэн алдагдуулдаг. Жишээлбэл, "Би ном уншиж байна" гэсэн өгүүлбэрийг словени хэл рүү хөрвүүлэхэд эхлээд "Би" (Jaz), дараа нь "уншиж байна" (berem), эцэст нь "ном" (knjigo) гэсэн дарааллаар "Jaz berem knjigo" (эсвэл зүгээр л "Berem knjigo", учир нь үйл үгийн төгсгөл нь эзэн биеиг заадаг) гэж орчуулна. Орчуулагч монгол өгүүлбэрийг уншиж дуусаад, өгүүлбэрийн эцсийн үйл үгийг бүрэн ойлгосны дараа словени хэлний логик дараалалд оруулан өгүүлбэрийг шинээр найруулах шаардлагатай болдог.
2. Словени Хэлний Хүйс ба Тооны Систем (Дуал буюу Хоёрлосон Тоо)
Монгол хэлэнд хэл зүйн хүйс байдаггүй бөгөөд нэр үг, тэмдэг нэрүүд нь хүйсээр хувирдаггүй. Гэтэл словени хэл нь эр (moški), эм (ženski), саармаг (srednji) гэсэн гурван хэл зүйн хүйсний системтэй. Өгүүлбэрт орж буй нэр үгийн хүйсийг тодорхойлж, түүнийг дагаж буй тэмдэг нэр, төлөөний үг, үйл үгийн өнгөрсөн цагийн хэлбэрийг хүйсэнд нь тохируулан хувиргах шаардлагатай болдог. Энэ нь монгол хэлнээс орчуулах явцад контекстийг маш сайн ойлгохыг шаарддаг. Хэрэв эх бичвэрт хүйсийн мэдээлэл тодорхойгүй бол орчуулагч нөхцөл байдалд тохируулан зөв хүйсийг сонгох хэрэгтэй.
Үүнээс гадна, словени хэлний нэг онцгой шинж чанар бол "Дуал" (dvojina) буюу хоёрлосон тоо юм. Дэлхийн маш цөөхөн хэлэнд хадгалагдан үлдсэн энэхүү дүрэм нь хоёр зүйл эсвэл хоёр хүний тухай ярихад тусгайлан хувирдаг хэлбэр юм. Монгол хэлэнд "хоёр ном" гэж ярихад олон тооны нөхцөл шаардахгүйгээр зүгээр л тооны нэр заадаг бол словени хэлэнд үүниыг олон тоо (množina) биш, харин хоёрлосон тооны нөхцөлөөр хувиргах ёстой. Жишээ нь:
- Нэг ном: ena knjiga (ганц тоо)
- Хоёр ном: dve knjigi (хоёрлосон тоо)
- Гурван ном: tri knjige (олон тоо)
Энэхүү тооны ялгааг гаргахгүй орчуулбал словени хэлээр яригчдад маш хиймэл, дүрмийн алдаатай сонсогдох тул орчуулагч эх бичвэр дэх тоо хэмжээний контекстийг нарийн хянах шаардлагатай.
3. Тийн Ялгал ба Хувирлын Тохироо
Монгол хэл нь залгамал хэл тул үгийн үндсэнд дараалсан дагавар, нөхцөл залгах замаар тийн ялгалыг илэрхийлдэг. Словени хэл мөн адил тийн ялгалын баялаг системтэй бөгөөд нийт 6 тийн ялгалтай (imenovalnik, rodilnik, dajalnik, tožilnik, mestnik, orodnik). Гэвч словени хэлэнд тийн ялгалын нөхцөлүүд нь нэр үгийн хүйс, тооноос хамааран маш олон өөр төгсгөлтэй байдаг бөгөөд тэмдэг нэрүүд нь нэр үгтэйгээ тийн ялгалаар зохицон хувирна.
Монгол хэлний нөхцөлүүдийг словени хэлний тохирох тийн ялгал болон угтвар үгтэй холбох нь орчуулгын гол нарийн шинж чанар юм. Жишээлбэл, монгол хэлний өгөх оршихын тийн ялгал (-д/-т) нь словени хэлний Dajalnik (өгөхийн тийн ялгал) эсвэл Mestnik (оршихын тийн ялгал)-тэй дүйцэх бөгөөд аль угтвар үг (v, na, pri гэх мэт) ашиглаж байгаагаас хамааран нэр үгийн төгсгөл өөрчлөгдөнө. Энэхүү хэл зүйн бүтцийг зөв хөрвүүлэх нь текстийн найруулгын чанарт шууд нөлөөлдөг.
4. Угтвар Үг ба Дагаврын Харьцаа (Prepositions vs Postpositions)
Монгол хэлэнд "дээр", "дор", "тухай", "өмнө" зэрэг дараах үгс буюу хавсрал үгс нь нэр үгийнхээ ард ордог (postpositions). Жишээлбэл: "ширээн дээр", "сургуулийн өмнө". Харин словени хэлэнд эдгээр нь угтвар үг (prepositions) болж, нэр үгийнхээ өмнө байрладаг. Дээрх жишээнүүдийг словени хэл рүү хөрвүүлбэл:
- Ширээн дээр -> na mizi (үүнд "na" нь дээр гэсэн угтвар үг)
- Сургуулийн өмнө -> pred šolo (үүнд "pred" нь өмнө гэсэн угтвар үг)
Угтвар үг бүр нь дараах нэр үгээ тодорхой нэг тийн ялгалаар хувирахыг шаарддаг тул орчуулагч словени хэлний угтвар үг ба тийн ялгалын тохироог маш сайн эзэмшсэн байх ёстой. Буруу угтвар үг эсвэл буруу тийн ялгал ашиглах нь утгыг бүрэн өөрчлөх аюултай.
5. Хүндэтгэлийн Хэлбэр ба Нийгмийн Контекст
Монголчуудын соёлд хүндэтгэлийн үг хэллэг, ахмад болон албаны хүмүүстэй харилцах тусгай үйл үгсийн сан байдаг. Словени хэлэнд хүндэтгэлийг илэрхийлэхдээ "Vikanje" буюу "Та" (Vi) гэсэн төлөөний үгийг олон тооны үйл үгийн хувиралтай хамт хэрэглэдэг. Харин найз нөхөд, гэр бүлийн хүрээнд "Tikanje" буюу "Чи" (ti) гэж харилцано.
Монгол хэл дээрх албан ёсны текстийг словени хэл рүү хөрвүүлэхдээ үйл үгийн хувирал, төлөөний үгийн сонголтыг "Vikanje" хэлбэрт зөв оруулах нь чухал. Мөн монгол хэлний "таалал болох", "морилох" зэрэг гүнзгий хүндэтгэлийн үгсийг словени хэлний зохих дипломат болон албаны хэллэгээр дүйцүүлэн сонгох шаардлагатай.
6. Монгол Хэлнээс Словени Хэл рүү Орчуулах Практик Зөвлөмжүүд
Орчуулгын чанарыг дээшлүүлж, мэргэжлийн түвшинд хүргэхийн тулд дараах практик зөвлөмжүүдийг дагаж мөрдөхийг зөвлөж байна.
- Өгүүлбэрийг бүхэлд нь уншиж утгыг базах: Монгол хэлний үйл үг өгүүлбэрийн төгсгөлд байдаг тул өгүүлбэрийг дуустал уншихаас нааш словени хэлний синтаксис руу хөрвүүлэх боломжгүй. Тиймээс өгүүлбэр бүрийг бүтнээр нь уншиж, утгыг нь бүрэн ойлгосны дараа словени хэлний SVO бүтцээр дахин найруулаарай.
- Хоёрлосон тооны дүрмийг анхаарах: Хэрэв эх бичвэрт хоёр зүйл (жишээ нь, хоёр гар, хоёр улс, хоёр хүн) дурдагдсан бол словени хэлний хоёрлосон тооны (dvojina) хувиралыг заавал ашиглах хэрэгтэй. Энэ нь словени хэлний орчуулгыг илүү натурал харагдуулна.
- Словени хэлний угтвар үгсийн тийн ялгалтай харьцах холбоог тогтоох: Хэл зүйн толь бичиг болон найруулгын эх сурвалжуудыг ашиглан угтвар үг бүрийн араас орох нэр үгийн тийн ялгалын зөв төгсгөлийг нягталж байгаарай.
- Соёлын нутагшуулалт (Localization) хийх: Монгол ахуй, нүүдэлчин соёлтой холбоотой өвөрмөц хэллэг, зүйр цэцэн үгсийг үгчлэн орчуулахаас зайлсхийж, словени хэлний соёлд байдаг утга дүйцэхүйц зүйрлэлүүдийг олох эсвэл тайлбарласан орчуулга хийх нь илүү тохиромжтой.
- Мэргэжлийн редактор ажиллуулах: Орчуулгын эцсийн хувилбарыг словени хэлээр төрөлх хэл шиг нь ярьдаг мэргэжлийн редактороор хянуулах нь техникийн болон соёлын нарийн алдааг олж засахад тусална.
Монгол хэлнээс словени хэл рүү хөрвүүлэх орчуулгын үйл явц нь зөвхөн үг солих ажил биш, харин хоёр өөр сэтгэлгээний соёл, хэлний логик бүтцийг холбох гүүр юм. Орчуулагч хүн хэл шинжлэлийн гүн мэдлэгээс гадна тухайн орнуудын нийгэм, соёлын контекстийг мэдэрснээр хамгийн чанартай орчуулгыг хийж чадна.